WSKAŹNIKI MYŚLENIA
I PODEJMOWANIA WAŻNYCH DECYZJI

Jan Przewoźnik

Gdy myślimy przed podjęciem ważnej decyzji, nasze myśli mogą układać się w kształcie tak zwanego drzewa decyzyjnego. Abstrakcyjny - i nieco wyidealizowany - przykład znajduje się na poniższym rysunku. Myśli decydenta biegną tu w sposób bardzo zorganizowany.

[Rozmiar: 346827 bajtów]

Kolejne etapy myślenia, od jednej gałęzi drzewa decyzyjnego, do drugiej, możemy zapisać w formule sukcesywnych propozycji rozwiązania. Tak właśnie postępował holenderski psycholog, Adriaan D. de Groot, który analizował głośne myślenie czołowych szachistów świata. Podejmowali oni decyzję wyboru posunięcia w złożonej sytuacji. De Groot każdą pojedynczą propozycję rozwiązania (gałąź z drzewa decyzyjnego) oznaczał literą alfabetu. Litera w formule oznaczała aktualny kierunek myśli szachisty. Dla badacza formuła kolejnych propozycji rozwiązania była jakby kompasem, który pozwalał zorientować się, w którym kierunku zmierza aktualnie myśl szachisty. Oto przykład takiej formuły:

a-b-d-c-c-c-c-b-b-c-a-c-a-a-a-a-a-a-b-a-a

gdzie litery a, b, c, d, e to rozpatrywane opcje rozwiązania.

Gdybyśmy rozważali sytuację nieszachową, litery mogłyby na przykład oznaczać:

a = wyjść za mąż/ożenić się i założyć rodzinę (model tradycyjny)
b = pozostać w związku partnerskim i poświęcić się pracy naukowej (np. Jean-Paul Sartre i Simone de Beauvoir)
c = pójść do zakonu i poświęcić się pracy naukowej (np. trapista Thomas Merton)
d = zostać singlem/singielką

Oczywiście zakładamy, że jeszcze Serce i Powołanie mają swoje utajone ścieżki dostępu do decydenta.

Na bazie formuły sukcesywnych propozycji rozwiązania i drzewa decyzyjnego można ustalić dziewięć wskaźników naszego myślenia. To one mogą posłużyć do autodiagnozy: Jak ja właściwie myślę, gdy podejmuję trudne, złożone, ważne decyzje? Nie jest to więc test, ale narzędzie do samoobserwacji.

Wskaźnik M

M – liczba wszystkich rozpatrywanych, zawartych w całym drzewie decyzyjnym. Można mierzyć nim posunięcia w szachach, ale można również zliczać poszczególne zamknięte wypowiedzi w innych sytuacjach decyzyjnych. Wskaźnik ten pozwala rozróżnić osoby poszukujące wielu informacji, od osób podejmujących decyzje na podstawie mniejszej ilości informacji.

Wskaźnik N

N – ogólna liczba kolejnych propozycji rozwiązania. Liczba ta z jednej strony może być odzwierciedleniem typu umysłowości badanego. Duża wartość N byłaby zgodna z empirycznym typem umysłowości, który w rozwiązaniu problemów preferuje podejście oparte na przetwarzaniu dużej liczby danych, obliczaniu i wielokrotnym sprawdzaniu dużej liczby wariantów. Natomiast relatywnie mniejsza wartość N może być charakterystyczna dla typu teoretycznego, w którego myśleniu mniej jest empirii, a więcej dedukcyjnych rozważań bez podawania konkretnych wariantów. Z drugiej strony wartość N może być funkcją sytuacji; im bardziej złożona, tym więcej trzeba obliczać wariantów (możliwości), a zatem większa będzie wartość N. I odwrotnie – prostym sytuacjom odpowiadać może mniejsza liczba N.

Dla ilustracji kolejnych wskaźników będziemy opierać się na przykładowej, formule propozycji rozwiązania:

a-b-f-g-g-g-h-b-b-c-g-h-a-a-a-a-a-a-b-a-a

gdzie litery oznaczają rozważane opcje rozwiązania; im bliżej początku alfabetu litera, tym lepsza opcja rozwiązania. Ale to będziemy już wiedzieli później, po przeanalizowaniu decyzji z perspektywy czasu lub dzięki opinii eksperta.  

W powyższym przykładzie N=20, tzn. tyle, ile wszystkich liter w sekwencji, wyłączając literę pogrubioną, oznaczającą podjętą decyzję.

Wskaźnik A

A – zbiór rozpatrywanych przez badanego opcji rozwiązania, rozumiany tutaj tak samo jak zbiór opcji w procesach decyzyjnych. Dla naszego przykładu A = 6, gdyż w formule występuje 6 różnych propozycji rozwiązania: a, b, c, f, g, h. Powtórzenia są pomijane. Tak samo jak w przypadku N, wartość A może zależeć od sytuacji, a nie tylko od indywidualnych cech decydenta.

Wskaźnik nn

nn – ogólna liczba kolejnych zmian w propozycjach rozwiązania; wartość ta odnosi się do wszystkich propozycji w formule, ale odnotowuje się tu tylko każdą zmianę, każde nowe podejście do problemu, np. w formule podanej wcześniej, jako przykładowej, wartość nn wynosi 11. Zliczamy przeskoki z a na b (1), z b na f (2), z f na g (3), z g na h (4), itd.

Wskaźnik Pmax

Pmax – najczęściej rozpatrywana propozycja rozwiązania. Wartość tę wyznaczają wszystkie powtórnie rozpatrywane propozycje, czyli wszystkie litery powtarzające się w formule po raz drugi, trzeci, itd. Np. w naszym przykładzie (podanym wcześniej przy wskaźniku N) Pmax =8, bo tyle razy występują wspomniane wcześniej propozycje rozwiązania - opcja a.
Psychologiczne znaczenie Pmax może być różne. Może ono np. odzwierciedlać zjawisko fiksacji funkcjonalnej, kiedy decydent nie może przełamać pewnych barier w procesie rozwiązywania zadania i kieruje uwagę stale ku tym samym posunięciom, „kręcąc się w kółko”. Przy czym powtarzają się dalsze litery alfabetu – tzn. badany analizuje gorsze jakościowo opcje rozwiązania. Jeśli natomiast w formule ciągle powtarzają się litery z początków alfabetu, może to świadczyć o dobrej zdolności koncentracji na problemie, o dobrej jakości myślenia badanego. Wysoka wartość Pmax może też świadczyć o trudności w podjęciu decyzji.

Wskaźnik Pser

Pser – ilość powtórnie rozpatrywanych propozycji rozwiązania, ale tylko w jednej, najdłuższej serii. Z psychologicznego punktu widzenia wartość wyraża umiejętność koncentracji na jednej, wybranej propozycji rozwiązania. W podanym przykładzie Pser = 6 dla litery a.

Wskaźnik Dmax

Dmax – maksymalna długość obliczanych wariantów, mierzona liczbą posunięć białych i czarnych w szachach, liczbą kolejnych wypowiedzi w łańcuchu konsekwencji (coś wynika z czegoś i dalej gdzieś prowadzi). Wartość ta ukazuje, jak daleko w przód potrafi obliczać warianty decydent, do jakiego stopnia potrafi, lub chce, przewidzieć rozwój wydarzeń w przewidywanej przyszłości. Wartość Dmax może być miarą indywidualnych zdolności wyobrażania sobie stosunków przestrzennych i operowania nimi w myśli, ale może być także uwarunkowana ukrytymi wymaganiami sytuacji decyzyjnej. Umiejętność przewidywania i dokonywanie operacji na łańcuchu kolejnych symboli może być bardzo ważna w stale zmieniającym się świecie.

Wskaźnik T

T – czas rozwiązywania zadania. Z jednej strony może odzwierciedlać indywidualne preferencje osób badanych w szybkości rozwiązywania problemów, i wiązać się np. z wymiarem stylu poznawczego: refleksyjność – impulsywność, a z drugiej strony czas rozwiązywania zadanie może zależeć od trudności zadania.

Wskaźnik W

W – wartość wybranego ostatecznie posunięcia. Dziewięć wymienionych wskaźników (M, N, A, nn, Pmax, Pser, Dmax, T, W) służyć może jako metoda myślenia. Potocznie metodę określa się jako świadomie i konsekwentnie stosowany sposób postępowania dla osiągnięcia określonego celu. Ważna jest świadomość stosowania metody! Stosujemy ją wtedy w sformalizowany sposób. Świadome stosowanie metod myślenia może stać się naszym nawykiem, usprawniającym proces podejmowania decyzji. Nawyki są integralną częścią naszego myślenia, odruchowymi sposobami postępowania, które jeśli są korzystne, powinny być na żądanie stale obecne w naszym umyśle! I ćwiczone!


[Rozmiar: 72086 bajtów]

LITERATURA

  1. Berlyne, D. E. (1969). Struktura i kierunek myślenia. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  2. Biela, A. (2011). Informacja i decyzja w ekonomii behawioralnej. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jan Pawła II.
  3. Brousseau, K., Driver, M., Hourihan, G., Larsson, R. (2006). Jak doświadczeni menedżerowie podejmują decyzje. Harvard Business Review Polska, wrzesień 2006, 77-89.
  4. De Groot, A. D. (1965). Thought and Choice in Chess. The Hague, Paris: Mouton & Co.
  5. De Groot, A. D. (1981). Thought and Choice in Chess: An Overview of a Study Based on Selzean Theory. W: N. Frijda, A.D. de Groot (red), Otto Selz: His Contribution to Psychology (192-255). Hague.
  6. Dworecki, M. (2002). Technika znajdywania rozwiązań i podejmowania decyzji. W: M. Dworecki, A. Jusupow (red.), Szkoła przyszłych mistrzów. Rozwój twórczego myślenia (8-29). Rzeszów.
  7. Kasparow, G. (2009). Jak życie naśladuje szachy. Warszawa: Fijorr Publishing.
  8. Kotow, A. (2002a). Graj jak arcymistrz. Warszawa: Wydawnictwo RM.
  9. Kotow, A. (2002b). Myśl jak arcymistrz. Warszawa: Wydawnictwo RM.
  10. Kozielecki, J. (1966). Zagadnienia psychologii myślenia. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  11. Kozielecki, J. (1975). Strategia psychologiczna. Warszawa: Nasza Księgarnia.
  12. Kozielecki, J. (1977). Psychologiczna teoria decyzji. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  13. Krasenkow, M. (2003). Błądząc w labiryntach. W: M. Dworecki, A. Jusupow (red.), Szkoła przyszłych mistrzów. Rozwój twórczego myślenia (30-35). Rzeszów: Arden.
  14. Lindsay, P., Norman, D. (1984). Procesy przetwarzania informacji u człowieka. Wprowadzenie do psychologii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  15. Martin, R., Rivkin, J., Siggelkow, N. (2013). Naukowe metody budowania strategii. Harvard Business Review Polska (55-67), luty 2013.
  16. Mikhalchishin, A. (2007). Decision making in chess (CD-ROM). Hamburg: Chessbase GmbH.
  17. Newell, A., Simon, H. A. (1972). Human problem solving. Englewood Cliffs, New York: Prentice-Hall.
  18. Przewoźnik, J. (1987). Psychologia szachów i jej niewykorzystane możliwości. „Raporty Sekcji Psychologii”, nr 9, Lublin.
  19. Przewoźnik, J. (1986). O podejmowaniu decyzji w szachach. Szachy 6, 56-58.
  20. Przewoźnik, J. (2011). Myśl – Działaj – Zwyciężaj! Psychologia szachów w praktyce. Gorzów Wlkp.: Integracja.
  21. Reeves, M., Love, C., Tillmans, P. (2013). Strategiczne podejście do strategii. Harvard Business Review Polska, Luty 2013, 80-89.
  22. Tichomirow, O. K. (1976). Struktura czynności myślenia człowieka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  23. Tyszka, T. (1986). Analiza decyzyjna i psychologia decyzji. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  24. Tyszka, T. (1995, red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa.
  25. Tyszka, T. (1999). Psychologiczne pułapki oceniania i podejmowania decyzji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  26. Underwood, G. (2004, red.). Utajone poznanie. Poznawcza psychologia nieświadomości. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  27. Zaleśkiewicz, T. (2011). Psychologia ekonomiczna. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa.

Przewoźnik, J. (2013). Wskaźniki myślenia i podejmowania ważnych decyzji. [Online].
Protokół dostępu: www.janprzewoznik.pl/testy/mapa01.php.
[2013, February 20].

Powrót na poprzednią stronę

Copyright © by Jan Przewoźnik, 2013