WARUNKI EFEKTYWNEGO POMAGANIA

JAN PRZEWOŹNIK

„W życiu lepiej jest dawać, niż brać” – ta maksyma może świetnie przyświecać działaniom bokserów, ale czy może być adekwatna do tak zwanych „pomagaczy”, czyli osób pomagających innym ludziom? Postawione na początku artykułu pytanie jest o tyle zasadne, że pomaganie może szkodzić pomagającemu. Zdarza się, że działający w dużym stresie ofiarni i zaangażowani policjanci odreagowują trudne sytuacje agresywnymi zachowaniami w rodzinie; trenerzy – szkoleniowcy, narażeni na ciągłą ekspozycję społeczną, pracujący „na adrenalinie”, mogą cierpieć na różnorodne problemy zdrowotne; a wczuwającym się w problemy pacjentów psychoterapeutom grozi wypalenie zawodowe, objawiające się między innymi znieczulicą emocjonalną, uprzedmiotowieniem innego człowieka. Tak więc zagrożenia są realne, nawet w tak szlachetnie przedstawiającej się dziedzinie, jak wspieranie innych.

Z drugiej strony czynność pomagania innym ludziom może nadawać sens życiu! Praca, to miłość uwidoczniona, jak pięknie zdefiniował to Kahlil Gibran. I praca dla kogoś, aby pokonał trudności, aby sprostał wyzwaniom, aby rozwinął swój potencjał, może być piękną formą miłości. A miłość, jako wartość w życiu, zajmuje w hierarchii wielu ludzi pierwsze miejsce. Nawet przed zdrowiem.

Gdy położymy na szalach wagi wszelkie „za” i „przeciw”, to pomaganie powinno przeważyć. Jest to zrozumiałe dla tych wszystkich, którzy po prostu lubią zawody pedagoga, psychologa, kuratora, wychowawcy, itd. Temat może jednak okazać się istotny dla innych grup zawodowych. Na przykład w dzisiejszym biznesie jest ogromna potrzeba wspierania innych. Liderzy zespołów, mogą realizować nie tylko cele finansowe organizacji, ale także trenować podwładnych, np. szef działu sprzedaży może szkolić handlowca. Starsi ludzie, odchodzący na emeryturę, mogą przejmować rolę mentorów, służących swym doświadczeniem młodszym kolegom (to pewna forma realizacji wizji platońskiego państwa Mędrców). Pracownicy, poznający dopiero nową firmę, mogą spodziewać się opieki osoby wprowadzającej. Dobry sprzedawca z czasem może zostać trenerem wewnętrznym w firmie i uczyć, jak profesjonalnie obsługiwać klientów. Przykładów można przytaczać jeszcze wiele. Mogą one dotyczyć także organizacji typu „non-profit”, zespołów woluntariuszy, hobbystycznych, itd. Gdy ludzie łączą swoje umiejętności, mogą uczynić miejsce pracy bardziej przyjaznym, rozwojowym, oraz zwiększyć kapitał intelektualny firmy. Ostateczny wniosek może więc brzmieć tak: pomagając sobie wzajemnie i częściej, możemy rozwijać zasoby ludzkie w naszych organizacjach. Wiedzą o tym ci, którzy promują hasła „organizacji uczącej się”. „Tak urządzony jest ten świat – pomagać musi bratu brat”!

Kurs na pomaganie może mieć więc sens ekonomiczny i społeczny. Chodzi jednak o mądre pomaganie, czyli takie, które nie tylko wzmacnia beneficjenta, ale także zachowuje zdrowie, kondycję psychiczną osoby pomagającej. Takie pomaganie jest nie tylko skuteczne (cel osiągnięty), ale i efektywne (cel osiągnięty i poniesiono minimalne koszty). Kryteria efektywnościowe uważane są za sprawiedliwy miernik oceny pracy. Warto uświadomić sobie znaczenie trzech pojęć: wydajności, skuteczności i efektywności.

Wydajność pracy to ilość produktu (materialnego i niematerialnego) w jednostce czasu, przy dokładnym określeniu parametrów jakości tego produktu. Pojęcie to dobrze charakteryzuje zdanie „Robić dużo i dobrze”.

Skuteczność działania to wielkość rozbieżności między zamierzeniem (celem) działania a uzyskanym rezultatem. Dobrze określa skuteczność wzór:

Sk = C – W

Gdzie:

Sk – skuteczność

C – cel działania

W – wynik działania.

Efektywność pracy wyraża się stosunkiem wyniku działania do poniesionych kosztów. Idea główna brzmi tak: „Osiągać znaczne rezultaty niskimi kosztami”.

Ef = k/n

Gdzie:

Ef - efektywność

k – korzyści uzyskane

n – nakłady, jakie należy ponieść

Zatem w pomaganiu skutecznym terapeuci, trenerzy, mentorzy osiągają wraz z pacjentami, partnerami, podopiecznymi cele, ale koszty mogą być zbyt wysokie. W pomaganiu efektywnym cele osiągane są przy maksymalnej kontroli kosztów osobistych.

Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie najważniejszych warunków efektywnego pomagania. Podkreślmy – efektywnego, czyli takiego, które z jednej strony daje dobre podstawy do osiągania celów z punktu widzenia odbiorcy pomocy, a z drugiej chroni lub nawet rozwija pomagającego (np. ucząc innych uczymy także siebie).

Jakie elementy powinny znaleźć się w mądrym i efektywnym systemie osoby pomagającej? Oto sugestie autora, w oparciu o wieloletnie obserwacje.

MISJA

Misja odpowiada na pytania: „Po co istniejemy?”, „Czym się zajmujemy?”. Dobrze określona misja zawiera jasną deklarację celu. Osoba, która pomaga, powinna mieć jasno sformułowaną misję, czyli cel tego, co robi. Człowiek może znieść każde „jak”, byle miał „po co”. Misja może być jak kotwica dla statku na czas wielkich sztormów. Misja może podtrzymywać w nas nadzieję, energię, gdy wszyscy wokół już zwątpili.

WIZJA

Wizja to świadomość tego, kim jesteśmy, dokąd zmierzamy i co jest naszym drogowskazem. Osoba pomagająca jest świadoma swoje wizji działania. Jasno sformułowana wizja podpowiada, jak misja powinna być realizowana, jaki ma być kształt tej „świetlanej”, idealnej przyszłości. Na przykład pomaganie (Misja) może być dyrektywne (Wizja 1), a może być po sokratejsku „akuszerskie” (Wizja 2), gdy do właściwych rozwiązań dochodzi sam podopieczny czy pacjent (klient).

WARTOŚCI

Wartości, to najgłębsze przekonania o tym, że pewne cechy są pożądane. Osoba pomagająca ma jasno sprecyzowany system wartości (który w życiu może się zmieniać). Misja odpowiada na pytanie „Dlaczego”, wartości pomagają nam określić, „Jak” to zrobić.

ZASADY

Osoba pomagająca wierzy w istnienie ważnych zasad życiowych, stanowiących odbicie rzeczywistości; niezmiennych i wyznaczających kierunek właściwych działań, tak jak gwiazda polarna ułatwia żeglarzom dotarcie do celu. Tych zasad może być wiele. Niektóre są powszechnie znane, np.: „Kochaj i rób co chcesz”, „Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe”, „Czyń tak, jak chciałbyś, aby tobie czyniono”, „Jest czas siewu – i czas zbiorów”. Inne są mniej znane i bardzo osobiste, czasem ważne tylko dla jednostek, np. „Z czasem i z trawy będzie mleko”. Opierając się w życiu na zasadach, osoba pomagająca może stanowić dla innych wzorzec pokazujący, jak żyć w zgodzie z zasadami; może też wskazywać rozmówcom te zasady, odkrywać je dla nich. To ułatwi im sterowanie ich własnym życiem.

ŚWIADMOŚĆ CELÓW

Powinna posiadać umiejętność dobrego formułowania celów. Potrafi zarządzać procesem współpracy z nastawieniem na osiąganie celów.

ZARZĄDZANIE ZMIANĄ

Potrafi dokonać zmian, które są konieczne, aby zrealizować swoją wizję, swoje cele w życiu. Zachęca przy tym także innych do realizacji ich misji, wizji, celów życiowych, do podejmowania kontrolowanego ryzyka – motywuje do przekraczania barier!

SZYBKIE REAGOWANIE

Reaguje szybko na potrzeby swoich rozmówców. Zmienia ustaloną strategię wtedy, gdy z uwagi na sytuację konieczne są zmiany.

KOMUNIKACJA

Osoba, która chce pomagać innym, powinna znać i rozwijać różne systemy komunikacji i umieć dobierać te najodpowiedniejsze do sytuacji lub rozmówcy. Taka efektywna osoba zna różnorodne środki, prowadzące do poznania innego człowieka, zna warunki przeprowadzenia udanego spotkania.

KONSEKWENCJA

Osoba pomagająca jest konsekwentna w tym, co robi. Wierzy w pewne wartości, zasady i nie zmienia poglądów pod wpływem chwili, ze względów merkantylnych. Można na niej polegać jak na opoce.

BUDOWANIE POZYTYWNEGO I ENERGETYZUJĄCEGO KLIMATU

Osoba pomagająca buduje pozytywny klimat wokół siebie. Jest nie tylko pełna energii, ale także potrafi przekazać tę energię innym.

NASTAWIENIE ZESPOŁOWE

Osoba pomagająca wspiera filozofię działań zespołowych. Inicjuje zespoły robocze, gdy może to wzmocnić siłę organizacji.

ZARZĄDZANIE KONFLIKTAMI

Pomagający innym wykorzystuje konstruktywnie konflikty. Dla niego konflikt jest „przyszłym porozumieniem”, okazją do poznania siebie, wyzwaniem dla cierpliwości, miłości.

ROZWÓJ JEDNOSTEK

Osoba pomagająca potrafi zachęcać do indywidualnego rozwoju, dostrzega talenty w rozmówcach. Uczy ich słuchać swoich rozmówców „wewnętrznego głosu”.

PROCEDURY

„Pomagacz” stosuje efektywne metody pracy. Wymagając od innych, sama jest też dobrym przykładem!

STANDARDY DZIAŁANIA

Osoba pomagająca ustanawia wysokie standardy działania. Nie obowiązuje jej mentalność produkcyjna, ale jest nastawiona na potrzeby klientów, rozmówców, podopiecznych.

OCENA, INFORMACJE ZWROTNE

Pomagający ocenia innych rzetelnie, obiektywnie, bez krytycznych uwag osobistych.

INNOWACYJNOŚĆ

Osoba pomagająca zachęca innych do bycia twórczym.

ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW

Osoba pomagająca rozwiązuje problemy i podejmuje decyzje w oparciu o użyteczne metody.

ZARZĄDZANIE CZASEM I ENERGIĄ

Osoba pomagająca efektywnie wykorzystuje czas. Dba o to, by spotkania były dobrze zorganizowane, ze zrealizowanymi celami. Dba także o swoje zasoby energetyczne.

ETYKA

Osoba pomagająca innym ludziom przestrzega zasad etyki zawodowej.

SAMOKONTROLA EMOCJONALNA

Osoba pomagająca kontroluje swoje emocje i potrafi nimi zarządzać.

EMPATIA

Osoba pomagająca okazuje zrozumienie dla innych i dla siebie.

PREZENTACJA

Osoba, która chce wywierać wpływ, przeprowadza wiarygodne prezentacje i mowy perswazyjne.

UMIEJĘTNOŚCI TECHNICZNE

Osoba wspierająca innych w technologicznie rozwijającym się świecie rozwija swoje umiejętności techniczne (w tym zwłaszcza komputerowe).

SZKOLENIA

Osoba, która chce innych wspierać, rozwijać, powinna sama systematycznie brać udział w szkoleniach i mieć wgląd do najważniejszych pism, książek.

* * *

Ponieważ każdy kiedyś komuś pomaga lub pomagał będzie, byłbyż to artykuł dla „każdego”? Jeśli Czytelnik odpowie twierdząco, to zachęcam go, aby skorzystał z zaproponowanego tutaj systemu i twórczo go przepracował na własny użytek. Miejmy nadzieję, że wtedy po wielu latach pomagania zaakceptuje postawioną wcześniej tezę, że „w życiu lepiej jest dawać, niż brać”!

Przewoźnik, J. (2008). Warunki efektywnego pomagania. [Online]. Protokół dostępu: www.janprzewoznik.pl/artykuly/warunki_pomagania.php. [2008, December 31].

Cytat
Żeby odnieść sukces
robimy wszystko,
co możemy,
by sprawiać wrażenie,
że go odnieśliśmy.

La Rochefoucauld, 1678
Ciekawostka
Według Ervinga Gofmanna prawdziwe życie składa się z tego, co na scenie, i z tego, co za kulisami, jak w teatrze. Ludzie stosują różne techniki autoprezentacji, aby wywrzeć dobre wrażenie.
Aktualny temat
Błąd dostępności polega na tym, że tworzymy sobie obraz świata na podstawie łatwości, z jaką przychodzą nam do głowy jakieś przykłady.
Pytanie tygodnia

Znany z psychologii społecznej efekt uporczywości polega na tym że:

przekonania ludzi utrzymują się nawet wtedy, gdy dane wspierające te przekonania zostały podważone
negatywne myśli pojawiają się w najmniej pożądanych chwilach
trzymanie się za wszelką cenę mylnych poglądów prowadzi do obniżenia inteligencji
ciągle myśli o seksie podwyższają potencję

Ankieta

Co sądzisz o stronie?

0 - zupełnie nieciekawa
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10 - bardzo ciekawa

Copyright © by Jan Przewoźnik, 2013