PSYCHOLOGIA MYŚLENIA W SZACHACH

Jan Przewoźnik

WSTĘP

Poznanie siebie może stanowić bardzo istotny krok w osiąganiu dojrzałości przez człowieka. "Poznaj siebie" - ta zasada rozwoju znana jest już od czasów Sokratesa i jej wartość niezmiennie docenia się w wielu dziedzinach życia. Wydaje się, że zasada ta obowiązuje w treningu szachowym. Trenując grę w szachy, warto zwrócić uwagę nie tylko na to, co robimy, ale także na to, jak to robimy, jak myślimy, jak rozwiązujemy problemy.

W niniejszym cyklu artykułów proponuje się Czytelnikowi udział w szachowym treningu psychologicznym. W części pierwszej cyklu zostaną przedstawione cztery pozycje do samodzielnego rozwiązywania z użyciem metody głośnego myślenia, w części drugiej podane zostaną szczegółowe analizy tych pozycji, w części trzeciej i czwartej zaprezentowana zostanie specyficzny sposób analizy myślenia w szachach, według którego Czytelnik będzie mógł ocenić swoje myślenie podczas rozwiązywania zadań i wyznaczyć sobie kierunki do dalszej pracy samokształceniowej.

W psychologii szachów główne miejsce zajmuje koncepcja holenderskiego psychologa Adriaana D. De Groota, przedstawiona w klasycznej już dziś pracy: "Myśl i wybór w szachach". W swym dziele de Groot zamierzał udzielić odpowiedzi na intrygujące pytania: co decyduje o tym, że mistrz szachowy znajduje dobre posunięcia, których słabszy szachista nie dostrzega; jakie procesy myślowe decydują o efektywnym wyborze posunięcia. Badacz nie stawiał przy tym szczegółowych hipotez, oprócz tych, że mistrz gra lepiej - co się potwierdziło, i że mistrz oblicza warianty dalej - co się nie potwierdziło. Główną ideą pracy było opisanie struktury i dynamiki procesu myślenia szachisty, a konkretnie analiza, jak rozwiązuje on problem wyboru posunięcia w czasie partii. Taki opis miał stanowić bazę do sformułowania w przyszłości teorii myślenia szachowego.

Angielskojęzyczne wydanie książki de Groota w głównej mierze przyczyniło się do tego, że zwrócono uwagę na idee w niej zawarte. Koncepcja myślenia szachowego w ujęciu de Groota znalazła od tego momentu aprobatę nie tylko wśród wielu psychologów, ale także i wśród informatyków zainteresowanych pisaniem programów szachowych. Psychologowie zaakceptowali zarówno procedurę badawczą de Groota, jak i jego opis struktury i dynamiki myślenia szachowego. Przyjęto charakterystyczny model badawczy, w którym szachistom przedstawia się do przeanalizowanie wybrane pozycje i prosi ich o dokonanie wyboru posunięcia; najczęściej wykorzystuje się przy tym metodę głośnego myślenia, dzięki której badacz otrzymuje w protokołach dane o procesach myślowych szachistów (por. np. Newell, Simon 1972, Tichomirow 1976, Tyszka 1995). Wnioski uzyskane z tak przeprowadzonych badań ekstrapoluje się często poza obszar wyznaczony przez metodę dotyczącą "problemu wyboru posunięcia"; na podstawie tak uzyskanych spostrzeżeń dokonuje się opisu "jak myśli szachista w czasie rozgrywania partii ".

Oczywiście de Groot był świadomy faktu, że w przypadku metody "głośnego myślenia" pojawią się określone trudności u badanych, związane z koniecznością jednoczesnego myślenia i werbalizowania tego, o czym się myśli. Na ogół jednak badani potwierdzali, że ich proces podejmowania decyzji w sytuacji eksperymentalnej odpowiadał temu w sytuacji turniejowej (De Groot 1981, s.196).

W eksperymentach De Groota brali udział następujący szachiści: 6 arcymistrzów z czołówki światowej (P. Keres. A. Alechin, S. Flohr, R. Fine, M. Euwe, S. Tartakower), 4 mistrzów, 2 kobiety, mistrzynie Holandii, 5 kandydatów na mistrza, 5 szachistów poniżej klasy kandydata na mistrza.

Badania De Groota nie znalazły oddźwięku w polskiej literaturze psychologicznej i szachowej, a ta klasyczna pozycja z psychologii szachów warta jest tego, by zwrócić na nią uwagę szerszego grona szachistów i psychologów zainteresowanych badaniem procesów poznawczych. Wydaje się, że metoda głośnego myślenia może stanowić cenne uzupełnienie w treningach szachowych.

Korzyści, jakie daje metoda głośnego myślenia i analiza protokołów:

  1. Metoda głośnego myślenia, wraz z następującymi po niej procedurami analizy protokołów, może wykształcić u szachisty nawyk ekonomicznego, uporządkowanego myślenia, stosowanego świadomie w trakcie rozgrywania partii szachowej.
  2. W krytycznych pozycjach, w decydujących momentach walki, szachista może włączyć stałą procedurę myślenia, i tym samym uniezależnić się od przeżywanych aktualnie emocji, czy innych czynników, które mogłyby zakłócić proces myślenia.
  3. Trener może uzyskać wgląd w proces myślenia swego młodego podopiecznego i dowiedzieć się, jak ono przebiega, czego nie dowiedziałby się, gdyby zwracał uwagę tylko na wynik analiz.
  4. Stosowanie pewnego rygoru metodologicznego podczas rozgrywania partii szachowej, zwłaszcza w krytycznych momentach, może uchronić przed niedoczasami (lub z nich wyleczyć!).
  5. Stosowanie pewnych schematów w organizacji myślenia wcale nie ogranicza twórczości, wprost przeciwnie, umiejętnie wykorzystane, mogą sprzyjać odkrywaniu oryginalnych idei.

* * *

Drogi Czytelniku! Rozpoczynamy zatem trening praktyczny! Masz przed sobą cztery pozycje. We wszystkich na posunięciu są białe.

I. POZYCJE DO SAMODZIELNEJ ANALIZY

POZYCJA I

[Rozmiar: 26006 bajtów]

POZYCJA II

[Rozmiar: 26243 bajtów]

POZYCJA III

[Rozmiar: 25467 bajtów]

POZYCJA IV

[Rozmiar: 28614 bajtów]

* * *

Oto instrukcja dla Ciebie:

Twoim zadaniem będzie nie tylko wybór posunięcia w każdej pozycji, ale także głośne relacjonowanie swych myśli przy jego wyborze. Relacje te powinny być nagrywane na taśmie magnetofonowej. Wartość badań zależy w dużej mierze od tego, czy będziesz dokładnie relacjonował swe myśli, zwłaszcza rozpatrywane posunięcia i warianty.

Jest ważne, abyś głośno mówił o wszystkim, co przychodzi Ci na myśl przy wyborze posunięcia. Podkreślam, ważne są wszystkie myśli związane z daną pozycją. Proszę, mów o wszystkim na co patrzysz, co sprawdzasz lub planujesz. Staraj się myśleć tak, jakby to była normalna partia turniejowa. Pamiętaj: wartość tych badań zależy w dużej mierze od tego, czy będziesz dokładnie relacjonował swe myśli.

Chciałbym jeszcze poinformować Cię, że to nie są eksperymenty badające umiejętność znajdywania wygrywających kombinacji! Proszę, nie nastawiaj się na to, że w każdej pozycji trzeba znaleźć wygrywającą kombinację lub wygraną dla białych. Do badań zostały dobrane różnorodne pozycje, kilka spośród wielu, jakie mogą powstać w partiach turniejowych. Przypominam, to nie sytuacja: "Białe zaczynają i wygrywają - znajdź rozwiązanie". To sytuacja bliska warunkom turniejowym: doszedłeś do pewnej pozycji i trzeba kontynuować grę. Abyś mógł przyzwyczaić się do nowej sytuacji, warto wcześniej przećwiczyć kilka przykładów. Jeśli metoda głośnego myślenia będzie Ci sprawiała z początku kłopoty, przećwicz jeszcze kilka dalszych przykładów, abyś nabrał wprawy w relacjonowaniu swych myśli. Gdy stwierdzisz, że jednoczesne myślenie i mówienie nie sprawia Ci kłopotów, rozpoczniemy właściwe rozgrywanie partii.

W każdej pozycji białe będą na posunięciu. Będziesz zawsze grał białymi. Proszę, żebyś głośno myślał w czasie wyboru swych posunięć. Mów o wszystkim, co przychodzi Ci na myśl, nagrywaj wypowiedzi.

Tempo gry: 30 minut na wybór posunięcia.

(Ustawienie pozycji na szachownicy, włączenie zegara szachowego. Przedstawione przykłady pochodzą z badań własnych, przeprowadzonych w grupie 36 polskich szachistów, reprezentujących poziom od I kategorii do arcymistrzowskiego.)

II. ANALIZA POZYCJI ĆWICZENIOWYCH
-
ROZWIĄZANIA

Czytelnik będzie mógł teraz porównać swoje analizy z przytoczonymi poniżej.

POZYCJA I

[Rozmiar: 26006 bajtów]

W pozycji I nie można wziąć wieży na h8, gdyż po 1. H:h8 Wb5 białe szybko dostają mata, np. 2. b4 W:b4+ 3.a:b4 H:b4+ 4.Ka1 Ha3+ 5. Kb1 Ha2 mat. Przegrywają białe także po spokojnym 1. H:b7 H:b7 2.G:b7 Wb8 3. Gc6 Wb6 4. Ge4 W5b5 i decydują groźby czarnych po linii "b". Po 1. He5 c4 kontratak po linii "f" ratuje białe: 2. W:f7+! K:f7 3.g6+! h:g6! 4: G:g6 Ke7 5. H:g7+ Kd6 6: H:h8 c3 7.Hb8+ Ke7 8. He8 remis przez wieczny szach kończy partię.

Wydaje się, że białe mają kłopoty. Ich królowi zagraża niebezpieczeństwo związane z posunięciami 1...Wb5, 2...W:b2, 3...Wa2 mat. Poza tym ich hetman stoi pod biciem, nie ma więc czasu na obronę Ka1, Wb1. Można odnieść zatem wrażenie, że pozycja białych jest trudna. Zobaczmy najpierw zakończenie partii:

1.He5 c4 2. W:f7+! K:f7 3.g6+ Ke8 4.Hb8+ Hd8 5.H:b7 Hc8 6.Gc6+ Kd8 7.H:g7 Wg8 8.H:d4 Kc7 9.g:h7 Wd8 10.Hc3 Kb6 11.Gb7! Hd8 12.d:c4! He5 13.Hb4+ Ka7 14.Gd5! Wa:d5 15.c:d5 H:d5 16.H:a4+ i czarne poddały się. (Łutikow - Tajmanow, ZSRR 1969 - tutaj odwrócono kolory - tzn. w autentycznej partii wygrał Tajmanow.)

Pozycję tę eksponowano kilkudziesięciu szachistkom i szachistom o różnej sile gry. W wyjściowej pozycji wybierali oni następujące posunięcia:

a = W:f7+

b = He5

c = H:b7

d = H:h8

e = Hf4

f = Hg3

Najlepszym z nich jest posunięcie 1.W:f7!! Natychmiastowy kontratak po linii "f"! Po 1...K:f7? białe od razu rozwiązują wszelkie problemy za pomocą kontrataku. Np.: 2.Wf1 Ke7

3.H:h8 Wb5 4.H:g7+ Kd6 5.Hf8 Kc7 6.Ka1!! W:b2 7.He7+ Kb8 (7...Gd7 8.Gf5 z wygraną) 8.He8+ Kc7 9.He7+ Kb8 10.He8+ Ka7 11.H:a4+ Kb8 12.He8+ (12.Wf8+?? Kc7) i remis wiecznym szachem.

Prawdziwa walka zaczyna się po 1.W:f7+!! G:f7 2.He5+ (Ale nie 2.H:h8 Wb5, z wygraną czarnych, np. 3.Ka1 W:b2 4.Gd5 G:d5 5.H:g7.). Teraz czarne mają kilka możliwości. Rozpatrzmy po kolei każde z nich.

Najgroźniej wygląda zasłona 2...He6, z ideą dania mata po 3.Hc7+ Ke8 4.H:a5 Ha2 mat. Dlatego białe nie biorą wieży tylko poszukują wiecznego szacha: 2...He6 3.Hc7+ Ke8 (3...Hd7 4.H:a5, z przewagą białych, ponieważ mat już nie grozi; także po 3...Kf8 4.Hd8+ He8 5.H:a5 białe zachowują przewagę.) 4.Hb8+ Kd7 5.H:b7+ (Czarne zepchnęły hetmana z ważnej przekątnej d8-a5, ale ich król w centrum ciągle jest narażony na szachy.) 5...Kd8 6.Hb8+ Hc8 (Białe zmusiły czarne do częściowego wycofania swych sił. Jeśli 6...Ke7, to 7.Hc7+, z powtórzeniem pozycji, lub 6...Kd7 7.Hb7+, z podobnym efektem.) 7.Hd6+ Hd7 (Ale nie 7...Ke8??, z powodu 8.Gc6+ i białe wygrywają od razu.) 8.Hb8+ Ke7 (8...Hc8 9.Hd6+ i remis) 9.H:h8 He6 (Inaczej białe zagrają 10.H:g7 i 11.Hf6+.) 10.c4 d:c3 11.W:c3 Ha2+ 12.Kc1 Ha1+ 13.Kd2 H:b2+ 14.Wc2 He5 15.Hc8 H:g5+ 16.e3 e5 lub 16...Wb5, ale białe nie mają już kłopotów z obroną swego króla, a pozycja gwarantuje im remis. Dlatego też być może w wariancie 2...He6 czarne powinny się zdecydować na remis, w wersji 3.Hc7+ Ke8 4.Hb8+ Ke7 5.Hc7+ Ke8, lub 6...Hc8 7.Hd6+ Hd7 8.Hb8+ Hc8.

Po 2.He5+ czarne mogą też próbować odejść królem. Po 2...Kf8 3.Hb8+ Ge8 4.Wf1+ Ke7 5.He5+ Kd8 (5...He6 6.Hc7+ Gd7 7.H:a5, z przewagą białych; 5...Kd7 6.H:g7+ Kd8 7.H:h8 Wb5 8.Hf6+ H:f6 9.g:f6, z przewagą białych.) 6.H:g7 Wb5 7.H:h8 W:b2+ 8.Ka1 W:c2 i tu jednak, w dalekiej końcówce, białe mogą mieć kłopoty, w związku z niepewną pozycją króla. Dlatego po 2.He5+ Kf8 najprościej grać 3.Wf1, z licznymi groźbami. Oto przykłady:

a) 3...Wb5 4.Gd5 W:b2+ 5.Ka1, z wygraną białych;

b) 3...c4 4.Gd5 W:d5 5.H:d5 Hc7 6.d:c4 Ke8 (6...Kg8 7.W:f7! H:f7 8.Hd8+ Hf8 9.Hd5 Hf7 10.Hd8+, z wiecznym szachem) 7.He4+ Kd8 8.H:d4+ i czarne nie mogą się wyzwolić, muszą wracać z powrotem 8...Ke8;

c) 3...c4 4.Gd5 W:d5 5.H:d5 Hc7 6.d:c4 g6 7.H:d4 Wg8 (7...Kg8 8.W:f7! H:f7 9.Hd8+ Hf8 10.Hd5+ Kg7 11.Hd7! Hf7 12.Hd4+ i znów remis wiecznym szachem.

Oto inna próba gry na wygraną przez czarne: 2...Kd8 3.Hb8+ Kd7 (3...Ke7 4.He5+ i powtórzenie pozycji) 4.Gf5+! Ke7 (4...Ge6 5.G:e6+ K:e6 6.H:h8, z przewagą białych; 4...Kc6 5.H:h8 Wb5 6.Hc8+ Kd6 7.Hd7+ Ke5 8.H:f7 i białe wygrywają) 5.He5+! (5.H:h8?? Wb5) 5...Kf8 (5...Ge6 6.G:e6 H:e6 7.H:g7+ i 8.H:h8, z przewagą białych; 5...Kd8 6.hb8+ i powtórzenie pozycji) 6.hb8+ Ge8 (6...Ke7 7.He5+ i powtórzenie pozycji) 7.Wf1!! Wb5 8.Gg4! Ke7 9.He5+ Kd8 9.Hb8+ Ke7 10.He5+, z wiecznym szachem.

I dlatego wyjściową pozycję właśnie z powodu 1.W:f7!! można ocenić jako równą. Zatem posunięciu 1.W:f7+!!, jako najsilniejszemu, możemy przypisać literę "a" w formule sukcesywnych propozycji rozwiązania.

Słabsze od 1.W:f7!! jest posunięcie 1.He5, chociaż i po nim następuje bardzo zacięta walka. Posunięcie 1.He5 zawiera bardzo chytrą pułapkę. Na narzucające się 1...Wb5? nastąpiłoby 2.Gd5!. I białe przechwyciłyby inicjatywę: 2...W:b2+ 3.Ka1 - teraz czarne mają już spore kłopoty, gdyż grozi 4.Wb1 W:b1 5. W:b1 z dalszym 6.W:b7+, lub prozaiczne 4.G:e6 f:e6 5.H:g7+, w obydwu przypadkach z wygraną białych. na 1.He5 czarne muszą więc odpowiedzieć 1...c4!. Teraz białym pozostaje już tylko znana ofiara: 2.W:f7+ K:f7. W cytowanej wyżej partii grano dalej 3...g6+? i po 3...Ke8? pionek białych stał się bardzo groźny. Należało jednak odpowiedzieć odważnie 3...h:g6! 4.G:g6 (4.Wf1+? Gf5, z wygraną czarnych). Czarne mają teraz dwie zasadnicze możliwości. W subtelny sposób remisują białe po 4...K:g6?, ale przegrywają po prawidłowej odpowiedzi 4...Ke7!. Oto analizy tych dwóch możliwości:

a) 4...K:g6 5.W:g1+ Kf7 6.H:g7+ (6.W:g7? Ke8 7.Hf6 Hd6! i czarne wygrywają) 6...Ke8 7.H:h8+ Ke7 8.Hh4+ (Jedyne! Jeśli 8.Wg7+, to 8...Gf7.) 8...Kd6 9.Hf4+ We5 10.Wg5! Hc5 11.d:c4! G:c4 (Inaczej czarne ustawione są w "zugzwangu" i może pomaszerować dalej chociażby biały pionek "h".) 12.Hf8+ Kc6 13.Hf6+, z wygraną białych. Również 8...Kd7 nie pomaga czarnym znaleźć drogi do wygranej, bo białe mogą od razu wpaść na siódmą linię, z licznymi groźbami, np. 8...Kd7 9.Wg7+ Kc8 10.Hf6! c3 11.Wg8+! Kc7 12.He7+ Gd7 13.Hd8+ Kc6 14.Wg6+, z wygraną białych; lub 11...Kd7 12.Wg7+ Kd6 13.H:e6+ K:e6 14.Wg6+ i 15.W:b6. Dlatego czarne muszą tutaj grać na remis od razu: 11...Kd7 12.Wg7+ Kc8 13.Wg8+. Także 9...Kc6, zamiast 9...We5, przegrywa po 10.Wg6. natomiast liczne groźby zachowują białe w wariancie 9...Kd7 10.Wg7+ Kc8 11.Hf8+ Hd8 12.Hb4!.

b) 4...Ke7 5.H:g7+ Kd6 6.H:h8 c3 7.Hb8+ Ke7 8.He8+, z wiecznym szachem. Ale czarne mogły wzmocnić grę: 7...Kd7 8.He8+ (8.Ge8+ Ke7, z wygraną czarnych) 8...Kc7 9.He7+ Kb8 10.Hf8+ Gc8! 11.Hb4 Wb5 12.H:a4 W:b2+ 13.Ka1 Wa2+ 14.K:a2 hb2 mat.

"Wiszący" goniec na g6, słaby punkt b2, oto przesłanki do wyciągnięcia wniosku, że czarne wygrywają po 1.He5 c4 2.W:f7+ K:f7 3.g6+ h:g6 4.G:g6+ Ke7!. Więc białe musza kontynuować atak poprzez 3.Wf1+ Ke8 4.Hb8+ (4.H:g7 Wg8 5.H:h7 c3, z wygraną czarnych) 4...Hd8 (Po ewentualnym 4...Kd7 można już było brać wieżę: 5.H:h8 c3 6.H:g7+ Kd6 7.Hf8+ Kc7 8.He7+ Kb8 9.Wf8+ Ka7 10.Hb4 11.a:b4 W:g5 12.Wf1 G:h3 13.Wh1, z równą grą.) 5.H:b7

Czarne mają wieżę więcej i tylko dwa pionki mniej, ale ich siły, rozrzucone po całej szachownicy, nie są należycie skoordynowane. Dzięki temu białe mogą mimo wszystko kontynuować nacisk, chociaż grają z wieżą mniej!

Teraz np. przegrywa 5...Wf8?, bo 6.Gc6+ Gd7 7.G:d7+ H:d7 8.W:f8+. A grozi 6.Gc6+ Gd7 7.Wf4! i przeciw groźbie 8.We4! nie ratuje ani 7...We5, z powodu 8.G:d7+ H:d7 9.Hb8+ Hd8 10.H:e5+, z wygraną, ani 7...G:c6 8.H:c6+ Ke7 (8...Hd7 9.We4+ Kd8 10.Hb6+ Hc7 11.W:d4+ Kc8 12.W:c4 i białe znowu wygrywają.) 9.Hb7+ Ke6 (9...Hd7 10.Wf7+! K:f7 11.H:d7+ Kg6 12.H:d4+, z wygraną białych) 10.Hf7+ Ke5 11.We4+ Kd6 12.W:d4+, z wygraną białych.

Nie pomaga też 5...c3: 6.Gc6+ Gd7 7.,Wf4 i dalej jak dopiero w co przytoczonych wariantach.

Po 5...c:d3 6.Gc6+ Gd7 7.e:d3 G:c6? 8.We1+! Kf8 9.Wf1 Ke8 10.Hf7 mat!

Czarne mogą jeszcze próbować 5...W:g5, ale po 6.Gc6+ Gd7 7.Wf4! znów atak białych rozwija się z ogromną siłą.

Zasługuje na uwagę 5...Wc5, z ideą oddania jakości po 6.Gc6+ W:c6 7.H:c6+ Ke7 8.H:a4, lub 8.d:c4. Jednak białe za figurę mają już trzy pionki, co jest wystarczającą w tej pozycji rekompensatą.

Najlepsza dla czarnych obrona wiąże się z posunięciem 5...Hc8!. Teraz walka ciągle w pełni trwa, ale warunki dyktują już czarne, np.:

a) 6.H:g7 Wg8 7.H:d4 (7.H:h7 Wa:g5, z przewagą czarnych) 7...Wa:g5 8.G:h7 W8g7, z przewagą czarnych;

b) 6.H:g7 Wg8 7.H:d4 Wa:g5 8.Hd6 W5g7;

c) 6.H:g7 Wg8 7.H:d4 Hc5!? 8.Hf6 He7 9.Hc3 Wa:g5 z ideą 10...Wg1 i przewagą;

d) 6.Gc6+ Kd8 7.Hb4 W:g5 8.Hd6+ Gd7 9.G:d7 H:d7 10.Hb8+ Hc8 11.Hd6+ Ke8 12.Wf4, z równą grą;

e) 6.Gc6+ Kd8 7.H:g7 Wg8 8.H:d4 Kc7 9.Wf6 Wa:g5 10.Gg2 Hd7! i czarne zachowują przewagę.

Na podstawie powyższych analiz można przypisać posunięciu 1.He5 literę "b" w formule sukcesywnych propozycji rozwiązania. Chociaż jest o no słabsze od 1.W:f7+!!, gdzie białe nie mają kłopotów z uzyskaniem remisu, prowadzi jednak do ekscytującej gry. Czarne zachowują przy tym lepsze szanse przy dokładnej obronie.

Słabsze od 1.W:f7+!! lub 1.He5 jest posunięcie 1.H:b7. Po 1...H:b7 2.G:b7 Wb8 3.Gc6 Wb6 4.Gf3 Wab5 czarne nie tylko odbijają pionka, ale uzyskują jeszcze groźną inicjatywę, np.:

a) 5.b3 a:b3 6.c4 d:c3 7.W:c3 b2 8.a4 Ga2+ 9.K:a2 b1H+ 10.W:b1 W:b1 11.W:c5 Wb2+ 12.Ka3 Wb3+ 13.Ka2 W1b2+ 14.Ka1 W:e2, z przewagą czarnych;

b) 5.b3 a:b3 6.c4 d:c3 7.W:c3 b2 8.d4 c:d4 9.Wcf3 W:g5, z przewagą czarnych;

c) 5.b3 a:b3 6.c:b3 W:b3 7.Kc2 W:a3, z przewagą czarnych;

d) 5.c4 d:c3 6.W:c3 W:b2+ 7.Kc1 Wb1+ i 8...W:f1, z wygraną;

e) 5.Wce1 W:b2+ 6.Kc1 Wa2 7.Kd2 W8b2 8.Wc1 Gb3!, z przewagą czarnych;

Posunięciu 1.H:b7 przypisujemy kolejną literę - "c".

Po 1.H:h8 białe dostają po prostu mata: 1...Wb5 i teraz:

a) 2.Wcd1 W:b2+ 3.Kc1 Wb1+ 4.Kd2 Ha5+ 5.c3 H:c3 mat;

b) 2.b4 W:b4 3.a:b4 H:b4+ 4.Ka1 Ha3+ 5.Kb1 Ha2 mat;

c) 2.b3 W:b3+ 4.c:b3 H:b3+ 5.Ka1 Ha2 mat;

d) 2.c4 W:b2+ 3.Ka1 Hb3 i nieuchronnie następuje 4...Ha2 mat.

Podobne maty następują po 1.Hf4 lub 1.Hg3. Spośród tych trzech posunięć: 1.H:h8, 1.Hf4, 1.Hg3, to pierwsze jest o tyle najlepsze, że białe przynajmniej zabierają wieżę. Może to mieć znaczenie w grze praktycznej, w przypadku, gdyby czarne nie widziały ofiary wieży po 1.H:h8 Wb5 2.b3 i zagrały (jak zdarzało się to niektórym badanym w analizach) 2...a:b3. Wtedy ratuje 3.c4! d:c3 4.H:g7. Tak więc 1.H:h8 wymaga przynajmniej od czarnych znalezienia jedynej drogi do wygranej. natomiast 1.Hf4, 1.Hg3 pozostawiają czarnym dużo większą swobodę w kontynuowaniu ataku. Stąd też - z praktycznego punktu widzenia - 1.H:h8 może być uważane za lepsze od 1.Hf4 lub 1.Hg3.

W zasadzie niewielka różnica istnieje pomiędzy posunięciami 1.Hf4 i 1.Hg3. Obydwa są bardzo słabe w danej pozycji i prowadzą do przegranej po 1...Wb5. Jedyna przewaga tego pierwszego posunięcia polega na tym, że - znów, z praktycznego tylko punktu widzenia - białe zachęcają tutaj czarne do wzięcia niebronionego pionka na h3. Wtedy po 1...Gh3?? 2.H:f7+ obraz gry ulega radykalnej zmianie na korzyść białych. Oczywiście taka "pułapka" jest zbyt przejrzysta. Niemniej, posunięcie 1.Hg3 już absolutnie niczego nie wnosi do obrony.

Na podstawie przytoczonych wyżej analiz ustalamy hierarchię posunięć:

a = W:f7+

b = He5

c = H:b7+

d = H:h8

e = Hf4

f = Hg3, Hh2

gdzie a > b, b > c, c > d, d > e, e > f , czyli "a" jest lepsze od "b", "b" jest lepsze od "c", itd.

POZYCJA II

[Rozmiar: 26243 bajtów]

Pozycja jest bardzo ostra, gdyż obydwa króle nie mogą czuć się pewnie. Biały król jest bardziej eksponowany na atak, ale para gońców stanowi trudną do przebicia ochronę. Gońce kontrolują ważne pola wokół białego króla. Natomiast, z drugiej strony, wysunięty pionek h5 stwarza białym okazję do otwarcia linii "g" lub "h", co może się okazać decydujące w ataku na czarnego monarchę.

Z kolei czarne grożą manewrami ...Wfb8, ...Wb3, ...Hb7 i ...a3, z rozbiciem pozycji wokół białego króla, ewentualnie ...Wfb8, ...Hd7, ...a3 i nie można grać teraz b2-b3 z powodu mata: ...W:b3, ...Ha4+, ...Hc2. Niebezpieczna może być także ofiara pionka ...Sd7 i ...Gf6. czarne oddadzą w ten sposób pionka e4, ale w zamian za to wymienią ważnego obrońcę białych - gońca na c3.

W partii Konstantinopolski - Aronin, XVIII mistrzostwa ZSRR, skąd pochodzi ta pozycja, białe niepoprawnie poświęciły jakość; 1.W:e4? S:e4 2.H:e4 Hd7!. I okazało się, że po tym ważnym obronnym posunięciu czarne mogą przystąpić do kontrataku. Główna idea kontrataku wiąże się z wymianą czarnopolowych gońców: 3.G:h5 Wfe8 4.Hd3 Gf6! 5.G:f6 g:f6 6.Wa3 Ha7! 7.Hd2 Kf8 8.Gg4 Hc5 9.Ge2 (9.Wc3 a3!) 9...Hg1 10.Gd3 H:h2 11.Hf2 Wd1 12.Gf1 Hh7+ 13.f5? (13.Gd3!? hh1 14.Gf1) 13...We5 14.g4 Wae8 15.Wh3? H:h3 i białe poddały się.

W wyjściowej pozycji osoby rozwiązujące ten problem rozpatrywali następujące kontynuacje:

a = g4, b = h3, c = Wa3, d = Wd1, e = Hh3, f = Hg3, g = f5, h = g3, i = Gb4, j = W:e4, k = Gd1

Gdy obydwa króle znajdują się w niebezpieczeństwie białe powinny spieszyć się z akcją zaczepną. Jeśli białe od razu rozpoczynają akcję na skrzydle królewskim, to kontratak czarnych spóźnia się. natychmiastowe 1.g4! jest pod tym względem optymalnym rozwiązaniem. Potwierdzają to konkretne warianty:

a) 1.g4 h:g4 2.h3 Wfb8 3.h:g4 a3 4.b4 Hd7 5.g5 Ha4+ 6.Kd2 Sd7 7.W:e4, z dużą przewagą białych, gdyż po odejściu gońca grozi 8.Hh3, z tempowym atakiem na skoczka i dalej 9.Wh1, z groźbą mata na h8;

b) 1.g4 h:g4 2.h3 g:h3? 3.H:h3, z ideą Wh1 i Hh8 mat;

c) 1.g4 h:g4 2.h3 Hd7 (tę pozycję można też uzyskać przez przestawienie posunięć: 1.h3 Hd7 2.g4 h:g4) 3.h:g4 S:g4 4.G:g4! H:g4 5.Wg1 Hf5 6.H:e4! (6.W:e4? Gf6 7.G:f6 H:f6, z kontratakiem czarnych po linii "b"!) i teraz gróźb związanych z punktami g7 i e7 czarne nie są już w stanie odeprzeć;

d) 1.g4 Wfb8 2.g5 Sd7 3.W:e4 Gf8 4.f5, z ideą Wh4 i groźbami po linii "h"; białe mogą nawet w krytycznym dla siebie momencie ewakuować króla na skrzydło królewskie;

e) 1.g4 h:g4 2.h3 Sd7 3.h:g4, z przewagą białych.

Trochę wolniejsze od ataku na króla poprzez 1.g4 jest 1.h3, co widać np. w porównaniu dwóch wariantów: 1.g4 Wfb8 2.g5 Sd7 3.W:e4 i 1.h3 Wfb8 2.g4 Wb3 3.g5 Sd7. W tym drugim przypadku czarne zyskały tempo, a nie widać, żeby posunięcie h2-h3 przydało się białym: 4.W:e4 Gf8 5.We8 Wa7 6.He7 Hb7 7.G:h5 g6 8.G:g6 W:c3+! (Oto gdzie przydaje się tempo więcej!) 9.b:c3 Hb3+ 10.Kd2 f:g6 i czarne mają minimum remis. Z tego powodu białe powinny zagrać 5.f5, z przewagą.

Na podstawie powyższych analiz można więc uznać, że natychmiastowe 1.g4 jest trochę lepsze od przygotowawczego 1.h3, chociaż w obydwu przypadkach białe mogą zachować przewagę.

Zatem posunięciu 1.g4 przyporządkowujemy literę "a" w formule sukcesywnych propozycji rozwiązania, natomiast posunięciu 1.h3 literę "b".

Obydwa posunięcia, 1.h3 i 1.g4, od razu nawiązują walkę na skrzydle królewskim (1.h3 dopiero w połączeniu z 2.g4), gdzie mogą liczyć na przewagę. Dosyć logicznie wygląda też 1.wa3, zabezpieczające białe przed manewrem Wf8-b8-b3, lub uderzeniem a4-a3. Skoro należy liczyć się z atakiem czarnych na skrzydle hetmańskim, 1.Wa3 może okazać się przydatnym obronnym posunięciem. Jego minusem jest to, że w ten sposób białe nie rozpoczynają jeszcze walki na skrzydle królewskim, a czasami wieża mogłaby być przydatna w ataku na skrzydle królewskim. Posunięciu 1.Wa3 przyporządkowujemy literę "c" w formule sukcesywnych propozycji rozwiązania.

Kolejną literę - "d" - przypisujemy posunięciu 1.Wd1. Białe planują przerzucenie wieży z d1 do ataku na króla, natomiast druga wieża, w razie potrzeby, kontroluje przełom a4-a3. Sens posunięcia Wd1jest najbardziej widoczny w wariancie 1.Wd1 Wfb8 2.h3 Hd7? 3.g4 h:g4 4.h:g4 S:g4 5.G:g4 H:g4 6.Wg1 i czarne od razu przegrywają.

Po 1.Wd1 oczywiście niegroźne jest 2.G:f6 G:f6 3.H:e4, gdzie za pionka czarne otrzymują wystarczającą rekompensatę w postaci nacisku po linii "b" i przekątnej a1-h8. Posunięcie 1.Wd1 ma ten minus, że czasem wieża przydawała się do wzięcia pionka e4, z tempem na gońca e7 (por. warianty z 1.g4). Ale tak jak profilaktyczne 1.Wa3, posunięcie 1.Wd1 nie wypuszcza przewagi białych. Dwa posunięcia: 1.Wa3 i 1.Wd1 można uznać za równorzędne, c = d.

Następne posunięcia mają już mniejszą wartość, niż wymienione wcześniej. Rozpatrzmy je po kolei.

Posunięcie 1.Hh3 przeciwdziała w zasadzie możliwości 1...Hd7 (jego główne idee: kontrola punktu g4, przerzut hetmana na a4, po a4-a3). Ewentualna końcówka byłaby beznadziejna dla czarnych, ze słabościami na a4 i e4, w dodatku przy parze gońców ze strony białych. 1.Hh3 nie stwarza groźby 2.G:h5, gdyż wtedy czarne otrzymują kontrgrę po 2...S:h5 3.H:h5 Gf6.

Posunięcie 1.Hg3 po 1...h4 nie tylko nie sprzyja atakowi białych, ale dodatkowo jeszcze powoduje, że trzeba po raz drugi wykonać ruch hetmanem. Po 2.H:h4 S:d5! czarne zdecydowanie przejmują inicjatywę. A jeśli 2.Hg5, to 2...Se8!, z ideą 3...Gf6, i wymiana czarnopolowych gońców jest na rękę czarnym, które atakują punkt b2. Innym plusem czarnych jest przesunięcie swego pionka "h" wprzód - nie jest on teraz atakowany przez gońca.

Posunięcie 1.f5 nie tylko nie stwarza groźby 2.Hg5, z powodu 2...S:d5, ale jeszcze daje czarnym ważne tempo po 1...Hd7. Czarne napadają na pionka f5 i ich hetman stoi lepiej na przekątnej a4-e8, skąd grozi przerzutem na a4, np.: 1.f5 Hd7 2.Hf4 Wfb8 3.h3 Wb3 4.g4 a3.

Za stratę tempa można uznać też takie posunięcia jak 1.g3 i 1.Gb4, które nie wnoszą niczego istotnego do pozycji białych. Co prawda - nie szkodzą też zanadto.

Na podstawie powyższych analiz, dla pozycji II ustalamy następującą hierarchię posunięć w formule sukcesywnych propozycji rozwiązania:

a = g4

b = h3

c = Wa3

d = Wd1

e = Hh3

f = Hg3

g = f5

h = g3

i = Gb4,

j = Gd1

k = W:e4

gdzie a > b > c = d > e = f = g = h = i = j > k.

POZYCJA III

[Rozmiar: 25467 bajtów]

Białe mają pionka mniej muszą myśleć o poszukiwaniu rekompensaty za niego. Swoje nadzieje powinny wiązać z atakiem na króla czarnych. W partii Czernyszew - Ostriwoj, Stawropol 1967 (zmieniono kolory na użytek niniejszych badań) nastąpiło oszałamiające 1.Gd7+ i po 1...Kb8 2.H:d3 czarne przegrały. Także po 1...G:d7 2.H:d3 lub 2.W:a7, z decydującymi groźbami, oraz po 1...K:d7 2.H:d3+ białe bez trudu wygrywają. Słaba również jest odpowiedź 1...W:d7, po czym następuje 2.W:a7 i czarne nie są w stanie odeprzeć jednocześnie trzech gróźb: 3.Wa8 mat, 3.H:b7 mat, 3.Wa8+ z wygraniem hetmana. Idea ofiary, którą arcymistrz Kotow uważa za jedną z piękniejszych, jakie kiedykolwiek widział, opiera się na wariancie 1...H:d7! 2.W:a7 Hb5 3.Wd1 Kb8 4.Wda1! Kc8 5.Wd1 i remis przez powtórzenie posunięć.

Czarnych nie ratowało 2...c6, z powodu 3.Wa8+ Kc7 4.Hf4+ Hd6 5.H:d6+ W:d6 6.W:h8, z przewagą białych; ani nie pomagało 2...Kd8, gdyż nastąpiłoby 3.Hf6+ i 4.H:h8+. Hetmana oczywiście wziąć nie było można: 2...W:f3 3.Wa8 mat.

Takie właśnie analizy podaje Kotow, uważając, że pozycja jest równa. Tymczasem 2...Hd6!, zamiast 2...Hb5?, prowadzi do zwycięstwa czarnych! Oto przykłady:

a) 3.Wa8+ Kd7 4.W:h8 W:f3;

b) 3.Hf6 We8! (3...Wd8?? 4.Wa8+ Kd7 5.W:d8+) 4.Wa8+ Kd7 5.W:e8 K:e8;

c) 3.H:b7+ Kd7 4.Hb5+ Ke7 5.W:c7+ H:c7 6.H:d3 Wd8, z wygraną czarnych.

Zatem ofiara figury jest niepoprawna i prowadzi do zwycięstwa czarnych.

W wyjściowej pozycji należy wybrać jedno z trzech równoważnych odejść hetmanem.

Oto hierarchia posunięć w formule sukcesywnych propozycji rozwiązania (na podstawie poszukiwań osób rozwiązujących to zadanie):

a = Hf4

b = He2

c = He4

d = Gd7+

e = Wfd1

f = Gc6

g = Gb5

h = Hc6

gdzie a = b = c > d > e > f = g = h.

POZYCJA IV

[Rozmiar: 28614 bajtów]

W pozycji IV białe osiągnęły dużą przewagę na skrzydle królewskim. Okazuje się, że po zrealizowaniu pozycyjnej ofiary figury: 1. Sf5!! g:f5 2. g:f5 nacisku białych figur nie da się odeprzeć. Ilustrują tą następujące warianty:

a) 1. Sf5!! G:g5 2. G:g5 g:f5 3. G:f5 f6 (3...Se8 4.Hh5 f6 5.H:e8! G:e8 6.G:f6+!, z wygraną) 4. Gh6 Wf7 5. Hh5 Ge8 6. Wg4! (Z groźbą 7.G:g7+ Wf:g7 8.H:h7+! K:h7 9.Wh4+ Gh5 10.W:h5 mat.) 6...He7 7. Hh4 Sd7 8. Hg3! Hf8 9. Gd1! We7 10. Hh4 Hf7 11.G:g7+ W:g7 12. W:g7 H:g7 12. W:g7 K:g7 14. b4! I białe w partii Czechower - Żuchowicki, Leningrad 1947 zrealizowały przewagę materialną;

b) 1...g:f5 2.g:f5 Gf6 3. S:h7! K:h7 4. G:g7 G:g7 5. W:g7+ W:g7 6. Hh5+ Kg8 7. W:g7 K:g7 8. Hg5+ Kh7 9. f6! Wg8 10. Hh5 mat.

Chociaż w tego typu pozycjach wszystkich wariantów nie da się rozpatrzeć, ofiary mają charakter intuicyjny, to przytoczona wyżej analiza wykazuje, że pozycyjna ofiara figur jest poprawna. Nacisk białych figur okazuje się decydujący.

Białe mogłyby też zagrać spokojnie 1.h4, planując odejście skoczka na h3 i przeforsowanie f2-f4. W takim wypadku zachowałyby przewagę przestrzeni.

Natomiast przegrywa pionka posunięcie 1.f4, a całą figurę posunięcie 1.Sh5 (białe potrzebują pola h5 dla swego hetmana!).

Oto hierarchia posunięć:

a = Sf5

b = h4

c = f4

d = Sh5

gdzie a > b > c > d.

III. JAK ANALIZOWAĆ PROTOKOŁY GŁOŚNEGO MYŚLENIA

Analiza ilościowa

Każdy protokół głośnego myślenia zawiera określoną liczbę wszystkich rozpatrywanych przez badanego posunięć. Posunięcia te stanowią tzw. "drzewo gry", rozpatrywane przez badanego. Nawet jeśli badacz potrafi określić tę liczbę w tzw. przestrzeni protokołu, nie może być pewien, że jest ona zgodna, lub bliska zgodności, ogólnej liczbie posunięć rozpatrywanych w przestrzeni wewnętrznej. Dla tak ulotnych zjawisk jak pojedyncze rozważane posunięcie metoda głośnego myślenia jest nieadekwatna, gdyż wszystkich ich ująć nie może. Część z posunięć realnie rozpatrywanych przez badanego nie zostaje przez niego zwerbalizowana. Poszczególne posunięcia, jako podstawowe jednostki drzewa gry są zbyt małe, aby wszystkie znalazły się w przestrzeni protokołu. Badany zazwyczaj - pomimo ćwiczeń - nie jest w stanie powiedzieć "wszystkiego". Można stwierdzić, stosuj ąc analogię do mikroskopu, że moc rozdzielcza metody głośnego myślenia jest zbyt mała. To sprawia, że pojedyncze posunięcia umykają co jakiś czas uwadze badanego szachisty i badacza.

Ale rzetelność tej metody może w naturalny sposób wzrosnąć, jeśli w polu uwagi badacza znajdzie się formuła kolejnych propozycji rozwiązania (jedno z ważniejszych pojęć w omawianym tu treningu myślenia!). Każdy z elementów tej formuły to także pojedyncze posunięcie, ale zazwyczaj łączy się ono w jakąś serię dalszych posunięć wariantu. Propozycja rozwiązania to nie tylko pojedyncze posunięcie, ale cały wariant. Każdą pojedynczą propozycję rozwiązania można oznaczyć literą alfabetu, ale litera ta może stanowić wskaźnik większej jednostki znaczeniowej, niż pojedyncze posunięcie. Litera w formule oznaczać może aktualny kierunek myśli szachisty. Dla badacza formuła kolejnych propozycji rozwiązania będzie jakby kompasem, który pozwoli zorientować się, w którym kierunku zmierza aktualnie myśl szachisty.

Każda propozycja rozwiązania, za którą kryje się zazwyczaj wieloposunięciowy wariant, jest zatem większą objętościowo jednostką. Metoda głośnego myślenia łatwiej ją ujmuje. Oczywiście także i tutaj zdarzać się mogą przeoczenia. To znaczy badany w kilku sekundach, lub kilkunastu, obliczy jakiś wariant, a mimo to nie zwerbalizuje go. Jednak takich pominięć propozycji rozwiązania w przestrzeni protokołu powinno być o wiele mniej, a przynajmniej są one łatwiej zauważalne, gdyż wiążą się z wystąpieniem dłuższej przerwy w protokole. Na takie przerwy można zwracać uwagę we wcześniejszym treningu i poprawić sposób werbalizacji myśli osoby badanej.

Można więc założyć, że formuła kolejnych propozycji rozwiązania zawiera w sobie rzetelne dane. Na podstawie takiej właśnie formuły można określić kilka ilościowych parametrów indywidualnych sposobów rozwiązywanie problemów na szachownicy.

N - ogólna liczba kolejnych propozycji rozwiązania. Liczba ta z jednej strony może być odzwierciedleniem typu umysłowości badanego. Duża wartość N byłaby zgodna z empirycznym typem umysłowości, a więc takim typem szachisty, który w rozwiązaniu problemów szachowych preferuje podejście oparte na przetwarzaniu dużej ilości danych, obliczaniu i wielokrotnym sprawdzaniu dużej ilości wariantów. Natomiast relatywnie mniejsza wartość N może być charakterystyczna dla typu teoretycznego szachisty, w którego myśleniu mniej jest empirii, a więcej dedukcyjnych rozważań bezwariantowych. Z drugiej strony wartość N może być funkcją sytuacji na szachownicy, gdzie im bardziej złożona pozycja, tym więcej trzeba obliczać wariantów, a zatem większa będzie wartość N. I odwrotnie - prostym pozycjom odpowiadać może mniejsza liczba N.

Dla ilustracji kolejnych parametrów będziemy opierać się na przykładowej, podanej niżej, formule propozycji rozwiązania:

a-b-f-g-g-g-h-b-b-c-g-h-a-a-b-a-a

gdzie litery oznaczają posunięcia; im bliższa początkowi alfabetu litera, tym lepsze posunięcie.

W powyższym przykładzie N=16, tzn. tyle, ile wszystkich liter w sekwencji, wyłączając literę podkreśloną, oznaczającą podjętą decyzję.

A - zbiór rozpatrywanych przez badanego alternatyw, rozumiany tutaj tak samo jak zbiór alternatyw w procesach decyzyjnych. Dla naszego przykładu A = 6, gdyż w formule występuje 6 różnych propozycji rozwiązania: a, b, c, f, g, h. Powtórzenia są pomijane. Wartość A może mieć określoną treść psychologiczną, mianowicie może wiązać się z płynnością i semantyczną giętkością spontaniczną myślenia (por. Guilford, 1978). Można zakładać, że osoby charakteryzujące się dużą płynnością i giętkością myślenia powinny w procesach wyborów posunięć rozważać wiele różnych propozycji rozwiązania. Być może płynność myślenia będzie bardziej korelować z wartością N, natomiast giętkość z wartością A. Tak samo jak w przypadku N, wartość A może zależeć od sytuacji na szachownicy, a nie tylko od indywidualnych cech badanego.

n - ogólna liczba kolejnych zmian w propozycjach rozwiązania; wartość ta odnosi się do wszystkich propozycji w formule, ale odnotowuje się tu tylko każdą zmianę, każde nowe podejście do problemu, np. w formule a - a - a -a - b - a wartość n wynosi 3; pierwsze cztery litery a traktowane są jako jedno podejście.

M - ilość wszystkich rozpatrywanych posunięć, zawartych w całym drzewie gry.

Pmax - ilość powtórnie rozpatrywanych propozycji rozwiązania. Wartość tę wyznaczają wszystkie powtórnie rozpatrywane propozycje, czyli wszystkie litery powtarzające się w formule po raz drugi, trzeci, czwarty, itd. Np. w naszym przykładzie podanym wcześniej P =10, bo tyle razy występują wspomniane wcześniej propozycje rozwiązania.

Psychologiczne znaczenie P może być różne. Może ono np. odzwierciedlać zjawisko fiksacji funkcjonalnej, kiedy badany nie może przełamać pewnych barier w procesie rozwiązywania zadania i kieruje uwagę stale ku tym samym posunięciom, "kręcąc się w kółko". Przy czym powtarzają się dalsze litery alfabetu - tzn. badany analizuje gorsze jakościowo posunięcia. Jeśli natomiast w formule ciągle powtarzają się litery z początków alfabetu, może to świadczyć o dobrej zdolności koncentracji na problemie, o dobrej jakości myślenia badanego. Wysoka wartość P może też świadczyć o trudności w podjęciu decyzji.

Pser - ilość powtórnie rozpatrywanych propozycji rozwiązania, ale tylko w jednej, najdłuższej serii. Z psychologicznego punktu widzenia wartość ta wyraża umiejętność koncentracji na jednej, wybranej propozycji rozwiązania.

Dmax - maksymalna długość obliczanych wariantów, mierzona ilością posunięć białych i czarnych. Wartość ta ukazuje, jak daleko w przód potrafi obliczać warianty szachista, do jakiego stopnia potrafi, lub chce przewidzieć rozwój wydarzeń na szachownicy. Wartość Dmax może być miarą indywidualnych zdolności wyobrażania sobie stosunków przestrzennych i operowania nimi w myśli, ale może być także uwarunkowana ukrytymi wymaganiami sytuacji na szachownicy.

T - czas rozwiązywania zadania. Z jednej strony może odzwierciedlać indywidualne preferencje osób badanych w szybkości rozwiązywania problemów, i wiązać się np. z wymiarem stylu poznawczego: refleksyjność - impulsywność, a z drugiej strony czas rozwiązywania zadanie może zależeć od trudności zadania.

E - ekonomiczność myślenia. Każdej literze z formuły kolejnych propozycji rozwiązania możemy przypisać odpowiednią rangę, w ten sposób, że im silniejsze jest rozważane posunięcie, tym niższą rangę mu się przypisuje, tzn. a = 1, b = 2, c = 3 itd. Przyporządkowując w naszym przykładzie rangi poszczególnym posunięciom:

formuła: a-b-f-g-g-g-h-b-b-c-g-h-a-a-b-a-a

rangi: 1 2 6 7 7 7 8 2 2 3 7 8 1 1 2 1

a następnie sumując je, otrzymujemy wartość e = 65.

Istnieje teraz możliwość porównania jakości całego procesu myślenia, ściślej rozwiązania problemu przy wyborze posunięcia, z jakością podjętej decyzji. Trzeba wtedy rangę posunięcia wybranego (w przykładzie: a = 1) porównać z E = N/e ( w przykładzie: E = 16/65 = 0,25). Wartość E możemy obliczać nie tylko dla wszystkich N, ale także dla zbioru alternatyw A.

Wartość E może wyjaśnić, czy myśli szachisty koncentrowały się na istotnych możliwościach, czy też szachista poświęcał wiele wysiłku i czasu na analizy niekorzystnych dla siebie wariantów (o czym w danym momencie nie wiedział).

 

ANALIZA ILOŚCIOWA PROTOKOŁÓW GŁOŚNEGO MYŚLENIA

( PRZYKŁAD )

Osoba biorąca udział w sesji: E-14.

Pozycja I. 

Rozpatrywane posunięcia: b = He5, c = Hb7, d = H:h8.

b>c>d

a = W:f7

Formuła sukcesywnych propozycji rozwiązania:

d-d-c-d-d-d-d-d-d-d-d-d-d-d-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-d-d-d-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b-b

N = 56 T = 16'50''

A = 3 Pmax(b) = 39 N

n = 6 Pser(b) = 24 N

M = 142 Dmax = 15

Ilość rozpatrywanych posunięć w poszczególnych minutach:

1'

2'

3'

4'

5'

6'

7'

8'

9'

10'

11'

12'

13'

14'

15'

16'

17'

8

9

12

12

8

14

4

6

9

9

5

6

6

11

13

7

4

Uwaga: tempo przetwarzania danych należy analizować tylko w połączeniach z treścią protokołu!

Pozycja II.

Rozpatrywane posunięcia: a = g4, b = h3, k = W:e4.

a>b>k

Formuła sukcesywnych propozycji rozwiązania:

k-k-k-k-k-k-b-b-b-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a

N = 28 T = 7'10''

A = 3 Pmax(a) = 19 N

n = 3 Pser(a)=19 N

M = 55 Dmax = 9

Ilość rozpatrywanych posunięć w poszczególnych minutach:

1'

2'

3'

4'

5'

6'

7'

8'

3

13

4

7

12

9

6

1

Pozycja III.

Rozpatrywane posunięcia: a = He4, b = Hf4, c = He2.

a = b = c

d = Gd7

Formuła sukcesywnych propozycji rozwiązania:

a-c-b-a-b-c-c-c-c-c-c-a-b-c-c-c

N = 15 T = 6'50''

A = 3 Pmax(c) = 9 N

n = 9 Pser(c) = 6

M = 31 Dmax = 7

Ilość rozpatrywanych posunięć w poszczególnych minutach:

1'

2'

3'

4'

5'

6'

7'

3

3

5

7

6

3

4

Pozycja IV.

a = Sf5 b = Sh5 c = Sh7

a>b>c

Formuła sukcesywnych propozycji rozwiązania:

b-a-c-a-a-a-a-a-a-a-a-b-c-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a

N = 38 T = 12'45''

A = 3 Pmax(a) = 35 N

n = 7 Pser(a) = 25

M = 129 Dmax = 13

Ilość rozpatrywanych posunięć w poszczególnych minutach:

1'

2'

3'

4'

5'

6'

7'

8'

9'

10'

11'

12'

13'

3

9

12

9

14

12

4

7

16

15

10

9

9

 

IV. ANALIZA JAKOŚCIOWA PROTOKOŁÓW GŁOŚNEGO MYŚLENIA

( PRZYKŁAD )

Osoba biorąca udział w sesji: E-14.

1. Zgodność -analiza- wybór

(Pmax/N - proporcja czasu poświęconego na to posunięcie, które ostatecznie zostało wybrane)

Pozycja I. b 39/56 - b

Pozycja II. a 19/28 - a

Pozycja III. c 9/15 - c c = a 

Pozycja IV. a 35/38 -a

Bardzo dobre wartości - wybory poparte są czasami namysłu powyżej 50%.

2. Koncentracja na problemie - Pser/N.

(zdolność do ciągłej koncentracji na jednej propozycji rozwiązania)

Pozycja I.  24 b - 56 N

Pozycja II.  19 a - 28 N

Pozycja III.  6c - 15 N c = a

Pozycja IV.  25a - 38N

Wyniki wskazują na umiejętność długiej koncentracji na dobrych posunięciach.

3. Uporządkowanie myślenia - n ¸ N

Pozycja I. 4 ¸ 56

Pozycja II.  3 ¸ 28

Pozycja III.  9 ¸ 15

Pozycja IV.  7 ¸ 38

Dobre bardzo wyniki - myślenie uporządkowane. Najgorsze w pozycji III, ale wstępną zmienność a-c-b-a-b-c można potraktować jako skoncentrowanie się na posunięciach - kandydatach.

* * *

Wnioski do dalszej pracy:

Warto przećwiczyć i w krytycznych pozycjach stosować model fazowego rozwiązywania problemów:

1) Faza orientacji - faza zapoznawania się z pozycją, problemem; wstępne wysunięcie hipotez, jakie może być rozwiązanie.

2) Faza wstępnej eksploracji - wstępne liczenie wariantów, badanie możliwych planów gry.

3) Faza badawcza, główna.

4) Faza końcowej rekapitulacji, argumentacji za wyborem tego, a nie innego posunięcia.

W pozycjach o taktycznym charakterze w fazie orientacji lub w fazie wstępnej eksploracji należy stosować model rozwiązywania kombinacji z uwzględnieniem następujących elementów:

a) Jaki może być motyw kombinacji? (Np. osłabiona ostatnia linia i brak okienka dla "króla".)

b) Jaki może być temat kombinacji? (Np. mat na ostatniej linii.)

c) Jakie środki można wykorzystać? (Np. odciągnięcie figury, broniącej ostatniej linii.)



LITERATURA

Aanstoos, Ch.: The Structure of Thinking in Chess. W.: Giorgi, A. (ed.): Phenomenology and Psychological Research. Pittsburgh 1985, s.86-117.

Binet, A.: Psychologie des grands calculateurs et joueurs d'echecs. Paris 1894.

Blumenfeld, B. M.: Problemy psichołogii nagliadno-diejstwiennowo myszlenija. Moskwa 1947.

Blumenfeld, B.M.: K charakteristikie nagliadno-diejstwiennowo myszlenija. "Izwiestia APN RSFSR" 1948, 13.

Charness, N.: Search in Chess: Age and Skill Differences. "Journal of Experimental Psychology" 1981, Vol.7, No 2, 467-476.

De Groot, A. D.: Thought and Choice in Chess. Hague 1965.

De Groot, A. D.: Thought and Choice in Chess: An Overview of a Study Based on Selzean Theory. W: Frijda, N., De Groot, A.D. (red): Otto Selz: His Contribution to Psychology. Hague 1981, 192-255.

Diakow, Pietrovski, Rudik: Psychologie des Schachspiels. Berlin 1927.

Egan D.E.: Sprawozdania retrospekcyjne ujawniające różnice w rozumowaniu ludzi. W: Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995. ss. 282 - 312.

Ericsson A.K., Simon H.A.: Analiza protokołów. Wprowadzenie i podsumowanie. W: Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995. ss. 116 - 175.

Ericsson A.K., Simon H.A.: Metody analizy sprawozdań słownych. W: Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995. ss. 179 0 239.

Guilford, J. P.: Natura inteligencji człowieka. Warszawa 1978.

Kotow A.: Tajny myszlienija szachmatista. Moskwa 1970.

Kreutz M.: Introspekcja i jej obrona przed zarzutem niesprawdzalności. W: Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995. ss. 31 - 58.

Krogius, N.: Psichołogia szachmatnowo tworczestwa. Moskwa 1981.

Newell, A., Shaw, J. C., Simon, H. A.: Programy grające w szachy i problem złożoności. W: Feigenbaum, E. A., Feldman, J. - Maszyny matematyczne i myślenie. Warszawa 1972.

Newell, A., Simon, H. A.: Human problem solving. New York 1972.

Nisbett R.E., Wilson T.D.: Powiedzieć więcej niż się wie. Sprawozdania słowne o procesach psychicznych. W: Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995. ss. 59 - 115.

Przewoźnik J.: Cechy osobowości i style poznawcze w sytuacjach podejmowania decyzji. Lublin 1984 (maszynopis).

Przewoźnik J.: Psychologia szachów i jej niewykorzystane możliwości. "Raporty Sekcji Psychologii", Lublin 1987, nr 9.

Przewoźnik J.: O podejmowaniu decyzji w szachach. "Szachy" 1986, nr 6, ss. 56-58.

Przewoźnik J.: Specyfika myślenia w złożonych sytuacjach gry w szachy. Badanie eksperymentalne nad wnioskowaniem przez analogię szachistów. 1988.

Suetin, A.: Put k mastierstwu. Moskwa 1980.

Svenson O.: Uzyskiwanie i analizowanie sprawozdań słownych w badaniach nad procesami oceniania i podejmowania decyzji. W: Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995. ss. 240 - 261.

Svenson O.: Przykłady analizy sprawozdań słownych. Decyzje indywidualne i dialogi poprzedzające wspólną decyzję. W: Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995. ss. 262 - 281.

Tichomirow, O. K.: Struktura czynności myślenia człowieka. Warszawa 1976.

Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995.

Tyszka T.: Wprowadzenie. Dawne i nowe spory wokół introspekcji. Czy powrót do introspekcji? W: Tyszka T. (red.): Czy powrót do introspekcji? Zbieranie i analiza danych słownych. Warszawa 1995. ss. 9 - 30.

Williams, J. D.: Strateg doskonały. Wprowadzenie do teorii gier. Warszawa 1965.

* * *

Przewoźnik J. (2012). Psychologia myślenia w szachach. [Online]. Protokół dostępu:
www.janprzewoznik.pl/artykuly/psychologia_myslenia_szachy.php.
[1999, December 31]

.