PSYCHOLOGICZNE METODY
ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SZACHOWYCH

Jan Przewoźnik

W niniejszym przeglądzie z pogranicza szachów i psychologii przedstawione zostaną metody rozwiązywania problemów w szachach, ujęte z psychologicznego punktu widzenia. Interesować nas tutaj będą sposoby, jakie najczęściej stosują szachiści podczas procesu myślenia zwłaszcza w ważnych, przełomowych momentach partii, na przykład w sytuacji, gdy następuje nagła zmiana sytuacji, gdy pojawiają się przesłanki do przeprowadzenia decydującego uderzenia, itd.

Podane przykłady metod mogą zostać wykorzystane przez trenerów, uczących młodych adeptów szachów pewnej systematyki w myśleniu. Materiał może być przydatny także dla tych szachistów średnio zaawansowanych, którzy w pracy samokształceniowej chcą wypracować sobie system metodycznego myślenia w szachach.

Określmy najpierw, co to jest metoda. De Groot, holenderski badacz myślenia w szachach, do którego prac będziemy tu się często odwoływać, uważa, że "metoda rozwiązywania może być krótko scharakteryzowana jako typowa transformacja problemu" (De Groot 1965, s.280). Autor ten za metody rozwiązywania uważa także te, które są podejmowane nieświadomie. Jego zdaniem każde podejście, procedura lub operacja, która pojawia się w protokołach głośnego myślenia szachistów (rozwiązujących problemy szachowe i głośno komentujących swe myśli) i przetwarza aktualnie problem - może być traktowana jako metoda (De Groot 1965, s.282).

Przy opracowaniu materiału wykorzystano cztery podstawowe źródła informacji:

  1. Metody najczęściej wymieniane w literaturze przedmiotu.
  2. Metody odkryte w protokołach głośnego myślenia, w badaniach De Groota i autora artykułu.
  3. Obserwacje własne szachistów, publikowane na łamach prasy szachowej lub przekazywane ustnie.
  4. Doświadczenia własne autora.

1. ANALIZA KRYTYCZNEJ POZYCJI

Zaczynamy od metody najbardziej popularnej w myśleniu szachowym. Metoda ta występuje w trzech aspektach:

1. Statycznym

2. Dynamicznym

3. Oceniającym

Ad 1.

Szachista zwraca uwagę na pewne statyczne układy figur na szachownicy, ich charakterystyczne konstelacje, sprawdza materialne odniesienie obydwu stron. Różnica pomiędzy mistrzem a mniej zaawansowanym szachistą polega tu na tym, że mistrz obejmuje większe jednostki znaczeniowe. Tam gdzie słabszy szachista zauważa pojedyncze bierki w układzie: - Kg1- Gg2 - Sf3 piony f2 - g3 - h2, tam mistrz ogarnia całość jako pozycję z fianchettowanym gońcem.

Ad 2.

W dalszej kolejności szachista przechodzi do zbadania dynamicznych możliwości tkwiących w pozycji. Rozpatruje przy tym: długofalowe plany na szachownicy, groźby przeciwnika, zagrożenia, jakie sam może stworzyć.

Warto zauważyć na podstawie doświadczeń praktycznych, że bardzo często obydwa aspekty współistnieją nierozerwalnie z sobą w procesie rozwiązywania problemów szachowych. A droga do mistrzostwa w szachach wiedzie właśnie poprzez to umiejętne kojarzenie typowych struktur na szachownicy z adekwatnymi planami gry.

Omawiana wcześniej pozycja z fianchettowanym gońcem w umyśle mistrza bardzo szybko jest kojarzona z możliwościami ataku Gg4 - Hd7 - Gh3 - h7- h5 - h4. Cały rozwój szachowy polega m.in. na tym, aby kojarzyć jak najwięcej takich typowych struktur z najkorzystniejszymi planami gry, manewrami, itd.

Ad 3.

Cechy pozycji (moment statyczny) oraz konsekwencje możliwości (moment dynamiczny) zostają w końcu ocenione (moment oceniający). Badani w większości protokołów wydawali już w tej fazie sądy o pozycji.

Weźmy dla przykładu pozycję z partii Zijatdinov - Judasin, ZSRR 1985, która powstała po posunięciach:

1.d4 Sf6 2.c4 e6 3.Sc3 Gb4 4.e3 c5 5.Se2 c:d4 6.e:d4 d5 7.c5 Se4 8.Gd2 S:d2 9.H:d2 a5 10.a3 G:c3 11.S:c3 a4 12.Gd3 b6 13.S:a4!? W:a4 14.Gb5+ Gd7 15.G:a4 G:a4 16.Hb4 b5! 17.b3 Sc6 18.Hc3 b4! 19.Hd3 (19.Hg3!?) Ha5! 20.b:a4 b3+ 21.Ke2 H:a4 22.Whd1 0-0 23.Hc3 Wb8 24.Wd3 h6 25.Kf1 Sa5 26.Wb1 Sc4 27.Kg1 b2 28.h4 h5! 29.Wg3 g6 30.Wf3 Kg7 31.Wd3

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

A teraz porównajmy swe własne przemyślenia z tym, co działo się na szachownicy.

Ocena statyczna:

Materialnie białe mają czystą jakość więcej. Gdybyśmy mieli tylko na tej podstawie oceniać szanse obydwu stron, to spokojnie można byłoby wskazać: wygrana białych. Oczywiście takie ujęcie jest nadmiernym uproszczeniem. Szachiści o słabszym poziomie gry, mające mniejszą wiedzę i doświadczenie, popełniają ten błąd - oceniają materiał w oderwaniu od poszczególnych cech pozycji i dynamiki.

Przypatrzmy się więc cechom charakterystycznym pozycji. I tu warto mieć własny schemat analizy, zawierający m.in. następujące elementy:

  1. Linie
  2. Przekątne
  3. Silne i słabe punkty
  4. Centrum
  5. Pozycja królów
  6. Pozycja poszczególnych figur
  7. Struktura pionków
  8. Przyrównanie do typowych pozycji

Na co powinniśmy zwrócić uwagę w omawianej pozycji:

1. Czarne wywierają duży nacisk po linii "b" (wieża), "a", a także opcjonalnie trzeciej (możliwość wtargnięcia przy okazji na pole b3 i zdobycie pionka a3).

Białe kontrolują ważną trzecią linię, mogą wywrzeć nacisk po linii "f", atakując pionka f7, istnieje możliwość gwałtownego otwarcia pozycji przez posunięcie g2-g4, co może zaowocować atakiem po liniach "g" i "h".

2. Białe kontrolują przekątną a1 - h8, uniemożliwiając przełom e6-e5; kontrolują też przekątną e1 - a5, co stawia w centrum uwagi problem wymiany hetmanów na polu a5. Białe mogą w przyszłości przejąć kontrolę nad przekątną h2 - b8, nie tylko niepokojąc wieżę na b8, ale także grożąc wdarciem się do obozu czarnych na skrzydle hetmańskim, a jeśli skoczek odejdzie z c4, to grozi także niepokojenie czarnego króla z pola e5. (Zwróćmy przy okazji uwagę, że podczas oceny pozycji operowanie statycznymi elementami pozycji wiąże się nierozerwalnie z aspektami dynamicznymi!)

Czarne wywierają nacisk po przekątnej a4 - d1, uniemożliwiając na przykład ustawienie samej wieży na polu d1, bez obrony; kontrolują także ważną przekątną a4 - e8, uniemożliwiając awans pionka c5 w pewnych okolicznościach. Warto zwrócić uwagę na fakt, że czarne mogą wykorzystać przekątną ... h8 - a1 do nacisku na centrum czarnych. Dostrzeżenie takich niuansów w pozycji jest pierwszym krokiem do kreatywnej gry!

3. Silne punkty białych (rozpatrywane tu jako pola):

  • e5 - gdzie może usadowić się hetman
  • f3, g3 - skąd może atakować wieża lub hetman
  • d3, c3, b1 - jako punkty zaporowe dla silnego pionka b2.

Słabe punkty białych:

  • b3 - gdzie może wtargnąć wieża.

Silne punkty czarnych:

  • b3 - gdzie może wtargnąć wieża.

Słabe punkty czarnych:

  • c6 - gdyż trzeba to pole kontrolować przez dłuższy okres czasu
  • f6, h6 - jako słabe pola wokół króla, przy którym nie stoją figury broniące.

4. Centrum: dominują tu białe, które na tak zwanym poszerzonym centrum mają pionki d4 i c5. Z kolei czarne mają silną strukturę pionków d5, e6, f7.

5. Pozycja królów: król białych jest bezpieczny; król czarnych, bez wsparcia swoich figur, może zostać zaatakowany przez hetmana, wieżę i pionki f2, g2, h4.

6. Pozycja poszczególnych figur: bardzo pasywne są ciężkie figury białych, związane obroną pionka a3, d4 oraz pola b1. Przy sprzyjających okolicznościach jednak Hd3 i Wd3 mogą zaatakować czarne króla. Czarne mają bardzo aktywne figury: Ha4, Wb8, Sc4, które wywierają nacisk na wiele pól w obozie przeciwnika. Kluczową rolę odgrywa pionek b2, mocno wsparty i wiążący figury białych z polem b1.

7. Struktura pionków: silny może być pionek c5 białych, groźby może stworzyć awans pionków f2 i g2, słabe są a3 i d4; czarne mają swój główny atut na b2.

Ocena dynamiczna:

Białe mogą:

  • zaatakować osłabiony nieco punkt f7 i cały obóz czarnych na skrzydle królewskim;
  • opanować więcej przestrzeni na skrzydle królewskim, grając np. f2-f3, g2-g3, Kg1-g2-h3, g3-g4;
  • należy brać także pod uwagę możliwość oddania wieży za skoczka na c4 - chociaż ze względu na słabości a3, d4 i pionka b2 jest to idea wątpliwej wartości.

Czarne stale grożą m.in.:

  • przełamaniem blokady na polu b1 i awansem pionka b2;
  • wtargnięciem wieży na pole b3;
  • w pewnych okolicznościach typowym przełomem e6-e5;
  • przegrupowaniem Ha4-b5, Wb8-a8-a4, Hb5-a6 i Wa4:a3;
  • marszem króla na hetmańskie skrzydło, aby wesprzeć tam atak lub uniknąć ataku białych na skrzydle królewskim.

Ocena ogólna cech pozycji i wariantów:

Jeśli chodzi o przegrupowanie Ha4-b5, Wb8-a8-a4, Hb5-a6 i Wa4:a3, to białe mogą w ostatnim momencie zagrać hetmanem na c2, aby po Sc4:a3 oddać jakość Wd3:a3 W:d3 H:b2 z wyrównaniem. Bardzo ciekawie wyglądał dla arcymistrza plan przeprowadzenia króla na c6, z dalszym przełomem e6-e5 - i na to ostatecznie zdecydował się.

31...Kf8! 32.Wf3 Ke7 33.Wd3 Wb5 34.Wf3 Ha6 35.g3 Wb7 36.Kg2 Ha4 37.Wd3? (Należało trzymać pionka f7 pod kontrolą.) 37...Kd7 38.Wf3 Kc6 39.Wd3 Ha8! 40.Wf3 Hh8

Oto bardzo głębokie wniknięcie w pozycję! Kto widzi takie możliwości, wykazuje albo przejawy wysokiej kreatywności w szachach, albo ... zna dobrze klasykę (porównaj na przykład ideę manewru Retiego Wa1-c1-c2, Hd1-a1, Wf1-c1, jak było w wielu jego partiach w Debiucie Retiego:

Pojawia się w tym momencie ważna wskazówka w rozwoju ogólnej wiedzy szachisty: określone struktury pozycji, w tym wypadku struktura pionków d4-c5 naprzeciwko d5-e6 i łączone są w umyśle mistrza z dynamicznymi możliwościami, w tym wypadku przełomu e6-e5.

41.Wd3 e5!

Tak czarne zwieńczają główną ideę wybranego planu gry. Po 42.d:e5 H:e5 43.H:e5 S:e5 44.Wc3 Sc4 nastąpi dalej K:c5, d5-d4 i zjednoczone siły czarnych: Wb7, Sc4, Kc5, pionki b2, d4 powinny rozstrzygnąć walkę na swoją korzyść. Warto zwrócić w tym miejscu uwagę, że grający czarnymi tę ideę powinny mieć w planach podczas rozpatrywania pozycji w 31 posunięciu!

42.Hc2 e:d4!

Ale raczej nie 42...e4, z powodu 43.Ha4 Kc7 i nagle białe wdzierają się do obozu przeciwnika, stwarzając pewne groźby królowi, narażonemu na prześladowanie wiecznym szachem. Także 42...Ha8 43.d:e5 S:a3 44.W:a3 H:a3 45.e6 dawało białym nagle silną kontrgrę.

Czarne bazują na swej podstawowej idei: król jest silną figurą w ataku, a rozproszone ciężkie figury białych nie stwarzają mu istotnego zagrożenia. Dodatkowo pojawił się nowy element walki: w pewnych wariantach grozi przejście do końcówki - wygranej dla czarnych, między innymi dzięki aktywnej pozycji króla.

43.Ha4 K:c5 44.Ha6 Hb8 45.Kh2 Wa7 46.Hf6 Se5!

To posunięcie forsuje dalsze wydarzenia.

47.W:d4 K:d4 48.f4 Kd3

Jeszcze lepsze było 48...Kc3, np. 49.H:e5 H:e5 50.f:e5 Kc2 lub 49.f:e5 Kb3 50.Hf3+ Ka2. W obydwu wariantach czarne pięknie realizowały ideę marszu króla na skrzydło hetmańskie.

49.f:e5 Kc2 50.We1

Zagrane z małą pułapką: 50...b1H? 51.Hf2 Kc3 52.W:b1 H:b1 53.H:a7.

50...Kb3! 51.e6 f:e6 52.W:e6 Ka2! 53.Wb6 H:b6

Jak to często bywa w strategicznie prowadzonych partiach, na koniec trzeba wykazać się zdolnością dokładnego liczenia wariantów.

54.H:b6 Wf7 55.H:g6 Wf2 56.Kg1 Wd2

Białe poddały się.

Pozycja zasługuje na diagram, gdyż ma powiązanie z naszym ćwiczeniem:

Zwróćmy uwagę, jak czarne zrealizowały swój plan przejścia królem na skrzydło hetmańskie. Biały pionek na a3 posłużył tu nie tylko jako obiekt do ataku, ale także tarcza chroniąca czarnego króla. Takie detale należy wyłapywać, aby rozwijać elastyczność swego myślenia przy szachownicy.

Uzupełnijmy jeszcze ten ważny temat przykładem pracy z młodymi szachistami. Spójrzmy na pozycję z partii

Ł. Schreiber - A. Szczukiewicz

Straszęcin 1999

1.e4 c5 2.Sf3 Sc6 3.d4 c:d4 4.S:d4 e5 5.Sb5 d6 6.c4 Ge6 7.S1c3 a6 8.Sa3 f5 9.Gd3 f4 10.Sc2 Sf6 11.Sd5 Ge7 12.0-0 0-0 13.f3 Wc8 14.Gd2 Sh5! (Zagrane z chytrą ideą: 15...G:d5 16.c:d5 Hb6+17.Kh1 Sg3+ 18.h:g3 Wf6! i czarne wygrywają. Posunięcie 14...Sh5 było o tyle niebezpieczne, że juniorzy zazwyczaj lepiej widzą swoje groźby, niż groźby przeciwnika! Tutaj junior stanął na wysokości zadania.) 15.Ge1 He8 16.b4 Gd8 17.b5 Se7 18.b:a6 b:a6 19.Wb1 Hg6 20.Wb7 Wf7 21.Scb4 a5

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Można założyć, że proste wymiany na e7 i wtargnięcie na d5 skoczkiem utrzymuje przewagę białych. Natomiast w analizach należało rozpatrywać oryginalne posunięcie ...

22.Ha4

Dlaczego tak trudno wpaść na pomysł wypadu hetmanem? Ponieważ w analizie krytycznych pozycji czasem trudno odkryć, że dwa odległe obszary na szachownicy mają z sobą coś wspólnego. W tym wypadku pomiędzy polem d1 a e8 istnieje tajemnicza więź, co widać w wariancie 22...a:b4 23.He8+ Wf8 24.S:e7+ G:e7 25.H:g6 h:g6 26.W:e7. I tak właśnie liczył junior. Tylko że po dalszym 26...G:c4 czarne mogą śmiało patrzeć w przyszłość! Jednak nawet jeśli nie zaplanowałeś zagrać tego posunięcia, Czytelniku, powinieneś je dostrzec w analizie.

Podczas pracy z młodymi szachistami warto rozdzielać dwie rzeczy: ich pomysły i liczenie wariantów. W tym wypadku, trzeba docenić oryginalne podejście do pozycji i zachęcać do twórczych poszukiwań! A naukę liczenia wariantów - szlifować! Wspomniana partia miała dalej przebieg następujący:

22... Sf6 23.S:f6+ g:f6 24.Sd5 Wg7 25.Wf2 S:d5 26.e:d5 e4 27.G:e4 f5 28.W:g7+ K:g7 29.d:e6 H:e6 30.Gc3+ Kh6 31.Gd5 Wb8 32.G:e6 Wb1+ 32.Wf1 i czarne poddały się. Na zaplanowane 32...Gb6 znalazłoby się 33.c5! G:c5+ 34.Gd4.

Nieprzypadkowo wybrałem tu przykład partii juniora, i przykład zawierający kontrowersyjne Ha4. Dlaczego? Otóż w pracy z młodymi szachistami trener wielokrotnie analizuje krytyczne pozycje, daje zadania do rozwiązania. Bardzo ważna jest w takich ćwiczeniach jakość informacji zwrotnej trenera. Możemy dziś na gruncie psychologii przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że przekazywanie negatywnej informacji zwrotnej będzie przez lata budowało negatywny obraz siebie szachisty, będzie raczej obniżało motywację do pracy. A negatywny obraz siebie może mieć hamujący wpływ na twórczy rozwój dziecka, może wywoływać brak wiary w siebie podczas partii, może powodować, że wybierane będą mniej ambitne wyzwania, itd. Z pewnych badań przeprowadzonych w szkołach brytyjskich wynika, że stosunek negatywnych informacji zwrotnych do pozytywnych średnio kształtował się jak 4:1! A jak ta proporcja kształtuje się wśród polskich trenerów? Niewątpliwie dużo zależy tutaj także od osobowości trenera.

Klasycznym przykładem może być poniższa partia i komentarz:

Trener - Uczeń

1. e4 a5 2.d4 Wa6

Trener: Dlaczego zagrałeś 2...Wa6? (Nie deprecjonuje na razie wartości tego posunięcia!)

Uczeń: Bo planuję Wa6-e6:e4!

Warto docenić fakt planowania strategicznego u młodego szachisty! Potem wziąć gońcem na a6 i porozmawiać o taktyce...

Zwracam uwagę, że nie proponuję tu tak zwanej "bezstresowej" metody pracy. Nie! Bez stresu nie da się żyć, stanowi on cenną przyprawę życia, a nasz rozwój dokonuje się poprzez stawianie czoła wyzwaniom. Podkreślam natomiast fakt, aby trenerzy uczący dzieci zwracali uwagę na jakość swoich komentarzy do analiz swych wychowanków. O wpływie negatywnej informacji zwrotnej na tak zwaną "wyuczoną bezradność" dziecka mogą trenerzy przeczytać w świetnej pracy Martina Seligmana: "Optymistyczne dziecko", Wydawnictwo Media Rodzina of Poznań, 1997. Ewentualne wypowiedzi na ten temat praktyków byłyby mile widziane.

Warto natomiast kreować twórcze podejście do analizy krytycznych pozycji. Jedną z wielu metod, jakimi dysponuje psychologia twórczości, jest na przykład metoda wyszukiwania analogicznych rozwiązań. Oto jej założenia i możliwości zastosowania w szachach.

Nazwa metody: WYSZUKIWANIE ANALOGICZNYCH ROZWIĄZAŃ

Temat: Poszukujemy twórczych i przydatnych rozwiązań, które już ktoś zastosował w odniesieniu do podobnych problemów.

Cele: Odkrycie nowych, twórczych i przydatnych możliwości stawiania i rozwiązywania problemów.

Procedura:

1. Określamy nasz problem i potencjalne rozwiązania; lub też w ogóle nie ustalamy na razie problemu.

2. Analizujemy inne dziedziny, w których podobnie ustrukturyzowane problemy były efektywnie rozwiązane.

3. Analizujemy tamte efektywne rozwiązania.

4. Poszukujemy, jak możemy zastosować podobne rozwiązanie w naszym problemie lub dziedzinie.

Przykład:

1. Chcemy, żeby samochody wolniej jeździły przy nas. Boimy się szybko nadjeżdżających z naprzeciwka samochodów.

2. Szukamy: kiedy dochodzi do takiej sytuacji, że samochody zwalniają?

Odpowiedź: kiedy na horyzoncie pojawia się samochód policyjny!

3. Zauważamy, że nazwa "niebiescy" ma związek nie tylko z kolorem mundurów lecz i samochodów!

4. Rozwiązanie: pomalujmy więc nasz samochód w kolorach zbliżonych do policyjnego!

Przykład szachowy:

1. Chcielibyśmy nauczyć się umiejętności "wyjaławiania" pozycji, co jest czasem wygodne na turnieju: wyjałowić, szybko zremisować i mamy wolne!

2. Poszukujemy, jak to robili inni. Szybko znajdziemy świetlany przykład: Ulf Andersson!

3. Analizujemy jego 100 partii białymi.

4. Wcielamy w życie jego idee debiutowe i szybkie przechodzenie do bezpiecznych pozycji z gry środkowej czy końcówek, w których nic groźnego stać się nie może. Natomiast w analizie krytycznej pozycji możemy wykorzystać jego metody uspakajania pozycji.

2. GRUPOWANIE MOŻLIWOŚCI FORSUJĄCYCH I NIE FORSUJĄCYCH GRY

W tej metodzie myślenia rozpatrywane posunięcia zostają pogrupowane, np. przydzielone do grupy posunięć forsujących grę, tzn. takich, które wymuszają jedyne odpowiedzi przeciwnika, i do grupy posunięć nie forsujących gry, gdzie margines możliwych odpowiedzi przeciwnika jest szerszy, ma on większą swobodę wyboru.

Zobaczmy bardziej skomplikowany przykład omawianej metody.

Larsen - Petrosjan

Santa Monica 1966

Posunięcie białych

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Białe mogą pogrupować swe możliwości:

1. Grupa pierwsza: posunięcia zasadniczo nie forsujące gry, "nie palące za sobą mostów": 20.G:c5, 20.Hh4.

2. Grupa druga: posunięcia forsujące grę: 20.e5!! z zachwianiem dynamiki i materiału.

Zobaczmy pierwszą możliwość: 20.G:c5 d:c5 21.Sf6+ G:f6 22.W:d8 Wa:d8 i czarne mają ogólnie znaną rekompensatę za hetmana; 20.G:c5 d:c5 21.H:c5 G:d5 22.W:d5 Hb6 23.b4 H:c5 24.b:c5 z równą grą; 20.Hh4 G:d5 21.W:d5 e6! z dobrą grą czarnych.

Larsen wybiera drugą możliwość, ale musi policzyć wiele forsownych wariantów z zachwianiem równowagi materialnej.

20.e5!! G:e5 21.Hh4 G:d5 22.W:d5 Se6?

Lepsze było 22...e6, jednakże z przewagą białych.

23.Wf3! Gf6

Nie ratowało też 23...f5, z powodu 24.Wh3 Sh7 25.Gf3! Kf7 26.Wb5 b6 27.G:a8 H:a8 28.Gd4.

24.Hh6 Gg7 25.H:g6!! Sf4 26.W:f4 f:g6 27.Ge6+ Wf7 28.W:f7 Kh8 29.Wg5! b5 30.Wg3 i czarne poddały się.

Z reguły wybieranie posunięć forsujących w bardzo złożonych taktycznych pozycjach będzie wymagało poświęcenia im dużo czasu do namysłu. Zwłaszcza, jeśli trzeba rzeczywiście liczyć bardzo daleko i wiele odgałęzień. Dlatego niektórzy szachiści nawet jeśli czują, że posunięcie forsujące grę wygrywa, rezygnują z takich wyborów, zaoszczędzając czas i odkładając egzekucję ... na później. Decyzje takie podejmowane są także w warunkach braku czasu.

3. SKOMASOWANIE POSUNIĘĆ, GRUPOWANIE MOŻLIWOŚCI

Możliwe do wykonania posunięcia łączy się w całe grupy; często tworzone są dwie takie alternatywne grupy. Taki zabieg organizuje dalszy proces myślenia.

Zobaczmy pozycję z poniższej partii.

Tal - Ghitescu

Miskolc 1963

1. e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.Gb5 a6 4.Ga4 Sf6 5.0-0 Ge7 6.We1 b5 7.Gb3 d6 8.c3 0-0 9.h3 h6 10.d4 We8 11.Sbd2 Gf8 12.Sf1 Gd7 13.Sg3 Sa5 14.Gc2 c5 15.b3 g6 16.Ge3 Sc6 17.d5 Se7 18.Hd2 Kh7

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Czarne miały tutaj do rozpatrzenia dwie podstawowe grupy posunięć.

1. Grupa pierwsza: posunięcie, nazwijmy je ryzykowne - 19.G:c5.

2. Grupa druga: posunięcia, nazwijmy je spokojne - 19.Sh2, 19.a4, itp.

Tal wybiera to pierwsze, wymagające policzenia kilku posunięć i ocenienia raczej intuicyjnego pozycji.

Przy okazji zauważmy, że zrealizowana tu idea ma swój odpowiednik w słynnej idei Bronsteina: 1.e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.Gc4 Sf6 4.Sg5 d5 5.e:d5 Sa5 6.d3 h6 7.Sf3 e4 8.d:e4!? S:c4 9.Hd4 (Bronstein - Rojan, Moskwa 1956). Jest to typowy przykład wykorzystywania analogii w procesie rozwiązywania zadań.

19.G:c5 d:c5 20.S:e5 Sc8 21.f4 He7 22.c4 Gg7 23.Sf3 b:c4 24.b:c4 Sd6 25.e5 S:c4 26.Hc3 Gb5 27.Wad1 Wad8 28.d6 S:d6 29.e:d6 Hb7 30.Se5 Sd7 31.Sh5! Gh8 32.Hg3 S:e5 33.f:e5 Hd7 34.Sf4! G:e5 35.G:g6+ Kh8 36.G:f7 G:d4+ 37.W:d4 W:e1+ 38.H:e1 H:f7 39.He5+ Hg7 40.H:c5 Gc6 41.Wd2 i czarne poddały się.

Dodajmy już bez podawania przykładów, że aby podkreślić przewagę jednego posunięcia, tego wybranego, nad innymi, szachiści stosują jeszcze inne metody: poszukiwanie decydującego argumentu, wzajemne porównanie możliwości, poszerzenie podstawy argumentu przemawiającego za wyborem danego posunięcia.

4. UJĘCIE MOŻLIWOŚCI W TRZY GRUPY

Istnieje jeszcze jedna odmiana metody grupowania możliwości. Podczas stosowania tej metody sprawdzane mogą być trzy obszary:

1. Groźby przeciwnika.

2. Własne możliwości podjęcia jakiejś akcji.

3. Możliwości przeprowadzenia długofalowych planów.

* * *

Nieprzypadkowo wybrałem tu pozycje z partii dwóch bardzo taktycznych graczy. Zapewne nieraz stawali oni przed podjęciem decyzji: spokojnie czy ostro? I zazwyczaj było u nich ostro! Podobne decyzje podejmuje każdy szachista. W procesach myślenia pomóc mu wtedy może zorganizowanie pracy w kilku obszarach, dokonanie oceny każdego z nich i porównanie wyników.

5. FORMUŁOWANIE PLANU

Jego cel i funkcja nie różni się od formowania planu w innych dziedzinach. Plan, to pewien porządek zadań do wykonania lub porządek czynności do podjęcia. Literatura na temat planu w szachach jest przeogromna (np. książki Euwego, Romanowskiego). W skromnym artykule chciałbym poruszyć zagadnienie bardziej złożone i jednocześnie bardzo szczegółowe: transformacja planów gry. Temat jest o tyle ważny, że w zasadzie cała partia szachów jest jedną serią transformacji.

Przykładem arcymistrzowskiej konsekwencji w realizacji planu - i transformacji jednych przewag w drugie - jest poniższa twórczość Gligoricia.

Gligorić - Bolbochan

Tel Aviv 1966

1.d4 d5 2.c4 c6 3.Sf3 Sf6 4.Sc3 g6 5.Gf4 Gg7 6.e3 0-0 7.Wc1 e6 8.Ge2 Sbd7 9.0-0 b6 10.c:d5 e:d5 11.Se5 Gb7 12.b4 S:e5 13.G:e5 We8 14.Hb3 Wc8 15.Wfd1 He7 16.Gf3 Wed8 17.b5 c5 18.Ha3 Ga8

W 10. posunięciu białe stworzyły pierwszą słabość w obozie przeciwnika - odstałego pionka na c6. Białe zrealizowały cel numer 1: w ramach swojego planu wytwarzania w obozie przeciwnika obiektów do ataku. Następnie marszem b2-b4--b5 wytworzyły drugą z kolei słabość i osiągnęły cel numer 2 - osłabiły możliwości obronne pionka na d5. Teraz kilka posunięć skoncentrowanych jest na ataku na ten cel.

19.Se2 Se4 20.G:g7 K:g7 21.Sf4

Białe konsekwentnie realizują plan nacisku na pionka d5. Jednocześnie w pozycji pojawiły się przesłanki do wykorzystania następnych słabości - to czarne pola wokół czarnego króla.

21...Wd7 22.d:c5 W:c5 23.W:c5 b:c5 24.G:e4 d:e4 25.Wc1 Hd6 26.h4 Wc7 27.Hb3 Kg8 28.Wd1 Hf6 29.Ha4! Kg7

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

30.b6!!

Oto kolejna transformacja. Białe osiągają cel numer 3: zwracają swoje figury w kierunku króla przeciwnika, którego pozycja jest osłabiona na czarnych polach.

30...H:b6 31.He8! Hc6 32.He5+!

W ten sposób białe wykorzystują słabe pola wokół czarnego króla. Teraz na 32...Hf6 nastąpi 33.H:c7, na 32...Kf8 33.Wd8+, na 32...Kh6 33.Hg5+ 33.Kg7 34.Sh5+, zawsze z wygraną białych.

32...f6 33.H:c7+! i czarne poddały się.

* * *

Widzieliśmy wzorcowy przykład transformacji - białe wytwarzały coraz to nowe obiekty do ataku. Gra w szachy jest grą zorientowaną na osiąganie celów cząstkowych i ze swej natury jest grą, w której w miarę możliwości od pierwszych posunięć należy myśleć o rozwinięciu inicjatywy. Jest ważne, aby za tym szła wiara w siebie, wiara we własne możliwości. Wymieńmy kilka możliwych blokad umysłowych, które mogą utrudniać rozwinięcie pełnych możliwości grającego, mogą negatywnie modyfikować wybór planów.

Blok umysłowy nr 1: Błędne przekonania.

Przykład ogólny: "Osoba inteligentna musi być dobrym myślicielem." A niekoniecznie. Osoby inteligentne mogą tworzyć zbyt racjonalne rozwiązania, stosować wyuczone schematy. Mogą być szczególnie nastawione na zachowanie "twarzy" jako osoby racjonalnej, zawsze mającej rację. Ich elokwencja może wprowadzać w błąd osoby postronne. Mogą wyciągać pospieszne wnioski z kilku zaledwie przesłanek, podczas gdy sytuacja wymaga bardziej szczegółowej analizy. Mogą cechować się pewnego rodzaju arogancją, itd.

Przykład szachowy: "Arcymistrz musi znać świetnie debiuty, tam go nie można oszukać". I człowiek niepotrzebnie szuka, jak odejść "na boki".

Blok umysłowy nr 2: Przekonanie, że istnieje tylko jedno rozwiązanie.

Niekoniecznie. Są szachiści, którzy szukają optymalnych posunięć w danej pozycji, jak Kasparow, ale byli i pragmatycy, którzy potrafili manewrować, nie podejmując zobowiązujących decyzji, jak np. Petrosjan.

Blok umysłowy nr 3: Sztywne trzymanie się reguł.

Co widać na rysunku?

 

 

l

 

 

Kropkę. Albo też dziurę, otwór na zielonym tle. To cecha myślenia niektórych ludzi, że szybciej dostrzegają negatywy w obrazie, np. w obrazie rzeczywistości, niż pozytywy. Koncentrujemy się na białej kropce, a przecież w narysowanej figurze jest 99 % zieleni.

Przykład szachowy: "Skoczek na bandzie stoi źle". Znów niekoniecznie - jest wiele wariantów, gdzie stoi bardzo perspektywicznie nawet na skraju szachownicy.

Blok umysłowy nr 4: Negatywistyczne myślenie.

Negatywizm, nadmierny krytycyzm, mogą blokować dobre pomysły.

Starajmy się patrzeć na rzeczy jako inne lub interesujące, a nie dobre czy złe. Unikniemy błędu negatywizmu. Edward de Bono wprowadził metodę PMI - Plusy, Minusy i to co Interesujące.

Blok umysłowy nr 5: Unikanie ryzyka lub obawa przed błędem.

Znamienny przykład z firmy 3M. Firma ta pozwala swym pracownikom na poświęcanie czasu pracy na twórcze poszukiwania. Nawet do 15 % czasu pracy. Jeden z jej naukowców śpiewał w chórze. Zakładał ważne strony w śpiewniku karteczkami, które ciągle mu wylatywały. Irytowało go to bardzo. Pewnego dnia przypomniał sobie jednak, że jego koledzy wynaleźli jakiś wybrakowany przylepiec, który źle kleił. Naukowiec wypróbował go na różne sposoby i zobaczył, że świetnie nadaje się na zakładki, można go łatwo oderwać, a jeszcze można na nim pisać z drugiej strony. I tak powstał jeden z najlepiej sprzedających się produktów biurowych firmy 3M.

Lęk przed porażką może blokować do tego stopnia twórczość szachisty, że traci okazje do rozegrania niejednej nieśmiertelnej partii. Pozytywnym przykładem jest tu ryzykant Tal, czy Kasparow (warto zobaczyć na przykład twórcze podejście w partii Kasparow - Short, Sarajewo 1999).

Analizując swoje partie, warto zwrócić uwagę, czy w swych planach jesteśmy wystarczająco ambitni.

6. PREFERENCJA DLA JAKIEGOŚ POSUNIĘCIA LUB PLANU

Podczas wyboru posunięcia w krytycznych pozycjach, już we wstępnej fazie analizy uwaga grającego zostaje skierowana na pewne możliwości gry, z radykalnym odsunięciem na dalszy plan wielu innych. Oczywiście ukierunkowanie to wynika z czysto szachowych przesłanek, ale także psychologiczne czynniki mają tu znaczenie. Sięgnijmy do doświadczeń G. Kasparowa i zobaczmy, jak buduje on swe plany walki o inicjatywę. Oto jego znakomita partia z Anandem:

V. Anand - G. Kasparow

Linares 1999

1.e4 c5 2.Sf3 d6 3.d4 c:d4 4.S:d4 Sf6 5.Sc3 a6 6.f3 e6 7.Ge3 b5 8.g4 h6 9.Hd2 Sbd7 10.0-0-0 Gb7 11.h4 b4 12.Sb1 d5 13.Gh3

Oto pierwsza krytyczna pozycja.

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Zarówno po 13...Se5, jak i po 13..d:e4 białe mogą zrealizować swój podstawowy plan: g4-g5-g6, z atakiem na białego króla w centrum. Jest jeszcze trzecia, nieco zwariowana możliwość...

13...g5!

Oto co pisze Kasparow w swych komentarzach w Akademii Szachowej (www.clubkasparov.ru):

"To posunięcie przyprawiłoby zapewne o zawrót głowy szachowych klasyków sprzed pięćdziesięciu lat, ale jest ono raczej typowe dla tych, którzy dziś grywają obronę sycylijską. Czarne zapobiegają marszowi g4-g5, otwierają linię "h" dla wieży, a zatem zyskują też czas dla operacji w centrum. Oprócz tego, nie należy zapominać, że dzięki uproszczeniu pozycji w centrum, znacząca staje się nieobecność skoczka, który odszedł na b1."

Już tutaj widać wyraźnie preferencje Kasparowa do aktywnych planów działania. Jeszcze bardziej stanie się ta cecha widoczna w komentarzach do szesnastego posunięcia.

14.h:g5 h:g5 15.e:d5 S:d5 16.G:g5

Oto druga pozycja krytyczna.

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Ta pozycja zdarzyła się już w partii Anand - van Vely, w ... partii błyskawicznej! Tam van Vely zagrał 16...H:g5 17.H:g5 Gh6. Kasparowowi zdecydowanie jednak nie odpowiada przechodzenie do końcówek, w których musiałby ciężko walczyć o remis, bez szans na wygraną. Wybieranie pasywnych planów gry - to po prostu nie w jego stylu!

Natomiast kluczową dla tego artykułu jest partia Leko - Topałow, Linares 1999. Czarne zastosowały tam wypad 16...Ha5, atakując pionka a2, ale narażając się jednocześnie na wtargnięcie białej wieży po linii "h". Aktywność, która natrafiła na jeszcze większa aktywność przeciwnika. Kasparow wybiera zaś takie aktywne posunięcie, które jednocześnie demobilizuje figury przeciwnika.

16...Hb6!

Kasparow realizuje swój podstawowy plan aktywnej gry w centrum, który sprowadza się do kilku punktów:

1. W razie posunięcia Wd1 - h1, czarne wzmacniają nacisk na punkt d4 za pomocą dwóch figur, hetmana i gońca, grając Gf8 - g7.

2. Plan bazuje też na mocnej pozycji skoczka, który z jednej strony nie dopuszcza gońca białych na pole e3, a z drugiej grozi uderzeniem taktycznym Sd5 - c3. Różnorodne groźby taktyczne, powstające jakby przy okazji realizowania podstawowego planu, to także cecha charakterystyczna koncepcji gry Kasparowa.

3. Planowane jest skomasowanie inicjatywy po przekątnych a7 - g1, h8 - a1, linii "c", z wykorzystaniem groźby taktycznej Wc8, Sd7 - c5 (i po wtrąceniach na d4) Sc5 - b3+.

4. Ważnym elementem pozycji jest słaba pozycja skoczka na b1, a w związku z tym ścieśniona pozycja białego króla.

5. Kolejnym ważnym elementem w planie czarnych jest - czas! Jak się przekonamy, ze względu na taktyczne groźby, czarne będą zyskiwały tempa dla swego ataku.

Cały czas obserwujemy konsekwentną koncentrację na poszukiwaniu aktywnych planów działania, aktywnych posunięć, z pominięciem pasywnych.

17.Gg2 W:h1 18.G:h1 Wc8! 19.We1! (19.f4? Sc3! 20.b:c3 b:c3 21.Sc3 Ga3 mat) 19...Ha5!! 20.f4 H:a2 21.f5 Sc5!

To jeszcze raz podkreślenie niesamowitej dynamiki figur, uwzględnianej w planach Kasparowa.

22.f:e6 Gg7! 23.e:f7+ K:f7 24.G:d5

Zagrane być może już pod wpływem zbliżającego się niedoczasu. Zdaniem Kasparowa remisowało 24.Hf2+! Kg8 25.Hf5! G:d4 26.Hg6+ Gg7 27.We8+ W:e8 28.H:e8+ Kh7 29.Hh5+ z wiecznym szachem.

Dalszy przebieg partii, chociaż jeszcze bardzo emocjonujący, wychodzi jednak poza tematykę tego artykułu, dlatego zamieszczamy go dalej bez komentarzy.

24...H:d5 25.We7+ Kg8 26.W:g7 K:g7 27.Sc3 b:c3 28.Sf5+ Kf7 29.H:d5+ G:d5 30.Sd6+ Kg6 31.S:c8 K:g5 32.Sb6 Ge6 33.b:c3 K:g4 34.Kb2 Kf4 35.Ka3 a5 36.Sa4 Se4? (36...Sd7! z wygraną) 37.Sb2! S:c3 38.Sd3+ Ke3 39.Sc5 Gf5 40.Kb2 Sd5 41.Sb7 a4 42.c4 Sb6 43.Sd6 Gd3 44.c5 Sd5 45.Ka3 Gc2 46.Sb5 Se7 47.Sa7?? (47.Sc3 i remis!) 47...Kd4 48.c6 Sd5 49.Sb5+ Kc5 50.c7 Gf5! i białe poddały się.

7. PODSTAWOWY WARIANT

Kolejna metoda - ustalanie podstawowego wariantu - wiąże się z określeniem osi, wokół której toczy się dalej cała analiza. W toku analizy szachista dąży do sprawdzenia przede wszystkim najlogiczniejszych jego zdaniem kontynuacji dla obydwu stron; w ten sposób w centrum pola uwagi szachisty pojawiają się jakieś podstawowe warianty, od oceny których zależy często ocena całej koncepcji, planu gry lub posunięcia.

W omawianej przed chwilą partii podstawowym wariantem był 13...g5! 14.h:g5 h:g5 15.e:d5 S:d5 16.G:g5 Hb6!. To na nim opierał się cały dalszy plan aktywnej gry Kasparowa. Tam też zapewne będą toczyć się dalsze spory teoretyczne, związane z wariantem 13...g5.

* * *

Preferencja dla jakiegoś planu gry lub posunięcia może wynikać z całościowego stylu gry szachisty. Stąd podczas analizy swoich partii szachiści powinni zwracać uwagę, czy błędy popełniane w krytycznych pozycjach nie wynikają przypadkiem z ograniczeń stylu. Oto kilka niespójności. Na przykład ktoś woli grywać bardzo bezpieczne, spokojne pozycje - a więc eliminuje w swych rozważaniach opcje agresywne i ... wygrywające. Inną możliwością jest analiza zgodności: moje preferencje w wyborze planów - charakterystyka mojego repertuaru debiutowego. Na przykład: ktoś lubi grać skoczkami, ale w wielu debiutach dostaje parę gońców, z którą nie wie co zrobić. Przykładów można tu jeszcze mnożyć wiele. Zachęcam do dokonania samodzielnej analizy.

8. ANTYCYPACJA

Interpretując poszczególne fragmenty protokołów głośnego myślenia, holenderski psycholog De Groot zwraca uwagę na zjawisko antycypacji, jako przewidywania tego, co się może zdarzyć na szachownicy i jak ostatecznie zostanie oceniona analizowana pozycja. Antycypacje mogą dotyczyć m.in.:

- skali trudności problemu (np. "Ciężko będzie wszystko policzyć.")

- przewidywania, czy problem da się rozwiązać (np. "Będzie mat, czy nie? Będzie chyba!")

- strategię lub kierunek dalszego badania (np. "Trzeba atakować!").

Według De Groota antycypacja jest stwierdzeniem, w którym badany mówi z pewnym ograniczeniem o (oczekiwanej) naturze rozwiązania problemu lub problemu, który dopiero się zaczyna zarysowywać.

Oto przykłady charakterystycznych oznak, że szachista dokonuje antycypacji: "Czuję, że ...", "Mam wrażenie ...", "Wygląda na to ...". Takie słowa jak "przypuszczalnie", "prawdopodobnie" odzwierciedlają niepewność szachisty co do jego sądów.

Antycypacje pojawiają się już na początku zadania stojącego przed szachistą: w momencie kiedy próbuje on sformułować problem. Ale są one także możliwe w każdym momencie rozwiązywania problemu. Po pierwszej fazie, fazie formułowania problemu, antycypowane cechy rozwiązania są już nieraz wyraźne określone, a czasem są jeszcze tylko tymczasowe i hipotetyczne. Co charakterystyczne i zgodne z oczekiwaniami, im wyższy poziom gry prezentuje szachista, tym bardziej adekwatne są jego antycypacje. Oczywiście w dalszym procesie myślenia, pod wpływem nowych informacji, szachista sprawdza wartość tych antycypacji (a także sprawdza wartość swych planów, możliwych do wykonania posunięć, preferencji i oczekiwań).

Wszechobecność antycypacji w procesie myślenia szachistów jest zjawiskiem szczególnie godnym zainteresowania. De Groot uważa, że właściwie każda wykonywana przez szachistę w umyśle operacja ma na celu stwierdzenie, czy kwestie wcześniej antycypowane były antycypowane poprawnie, czy nie. W protokołach głośnego myślenia dało się wyróżnić wiele antycypacji o charakterze jakościowym. Ich znajomość może być przydatna w treningu lub podczas myślenia w partii szachowej. Jeśli szachista zna wiele rodzajów antycypacji, może świadomie i systematycznie wprowadzać je podczas rozwiązywania problemów przy szachownicy. Świadomość wielu możliwych antycypacji może mu pomóc w zwiększeniu swej elastyczności i organizacji myślenia.

Zacznijmy od przykładu z partii.

Tuk - Assenowa

Lublin 1969

Posunięcie białych

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Zwróć uwagę na sam proces swojego myślenia. Możesz nawet nagrać swoje "głośne myślenie" na taśmie magnetofonowej.

Wymieńmy podstawowe antycypacje, możliwe w danej pozycji, wraz z przykładami.

  1. Antycypację trudności problemu.
  2. Antycypację końcowej argumentacji za takim a nie innym rozwiązaniem.
  3. Antycypację właściwości celu, jako już osiągniętego.
  4. Antycypację różnorodnych cech rozwiązania.
  5. Antycypację specyficznych rezultatów i wyników pośrednich.
  6. Antycypację obiektywnie najlepszego posunięcia.
  7. Antycypację obiektywnego problemu istniejącego w sytuacji na szachownicy.
  8. Antycypację wartych uwagi posunięć i planów.
  9. Antycypację dającego się dokonać uzasadnienia.
  10. Antycypację dynamicznej istoty problemu.
  11. Antycypację obiektywnej możliwości rozwiązania zadania.
  12. Antycypację obiektywnej wartości pozycji.
  13. Antycypację poziomu satysfakcji po rozwiązaniu problemu.
  14. Antycypację możności dokonania poprawek w analizie.
  15. Antycypację rzetelności oceny.
  16. Antycypację podejmowanego ryzyka.
  17. Antycypację możliwości wpadnięcia w niedoczas.

Oto konkretne przykłady:

Ad.1 "Trzeba będzie trochę policzyć. To dla mnie nie jest trudny problem."

Szachista już na wstępie przewiduje czy zadanie będzie trudne czy nie, przewiduje stopień trudności.

Ad.2 "Albo jest kombinacja na odciągnięcie figur od ostatniej linii i mat na niej, albo jakieś spokojne posunięcia. Tak. Ósma linia jest osłabiona, w związku z tym trzeba szukać rozwiązania."

Szachista grupuje możliwe do wykonania posunięcia w alternatywne grupy, lub też jedno posunięcie rozważa na tle kilku innych; wykazuje preferencję wobec jakiejś grupy posunięć, lub posunięcia. Oczekuje, że to posunięcie, lub grupa posunięć będzie najważniejsza przy końcowych uzasadnieniu wyboru takiego, a nie innego posunięcia. Patrząc na pozycję w punkcie wyjścia, szachista antycypuje już tutaj, na jakich podstawach będzie opierało się końcowe uzasadnienie wyboru takiego, a nie innego posunięcia.

Ad 3. "Powinien być mat na ósmej linii, z odciągnięciem ciężkich figur."

W literaturze szachowej mówimy wtedy o "temacie kombinacji".

Ad 4. "Trzeba działać szybko, żeby nie miał czasu na otworzenie furtki dla króla."

Ad 5. "Jak bierze ofiarowane figury, to matuję na ostatniej linii."

Ad 6. "To pewnie będzie posunięcie odciągające."

Ad 7. "A więc mam problem: Jak odciągnąć ciężkie figury od obrony ósmej linii."

Ad 8. "W rachubę wchodzą na przykład następujące posunięcia: 1.G:c7, 1.h3, 1.Kf1."

Ad 9. "Tylko te posunięcia wchodzą teraz w rachubę, które wymagają natychmiastowej reakcji ze strony przeciwnika. Albo będzie mat, albo będzie zawsze jakaś obrona dla czarnych. To wyjaśnię i wybiorę między kombinacją a spokojniejszym posunięciem".

Ad 10. "Trzeba się spieszyć z przeprowadzeniem kombinacji, bo za chwilę będzie za późno, jeśli król będzie miał gdzie uciec. Najpierw więc będę liczył posunięcia odciągające, z ofiarami, a potem inne kontynuacje rozważę, spokojniejsze".

Ad 11. "To się da wszystko wyliczyć w tym czasie."

Ad 12. "Chyba mam wygraną."

Ad 13. "Tak. Jak znajdę końcową kombinację, to będzie ładna perełka. Pójdzie do druku!"

Ad 14. "W razie czego wszystkie boczne warianty będą mógł jeszcze sprawdzić."

Ad 15. "Muszę tu niestety liczyć wyjątkowo dokładnie, bo oddaję materiał! I albo będzie mat na ósmej linii, albo nie mam przewagi - będzie remis."

Ad 16. "Ryzykuję dużo, jeśli coś przeoczę. Mogę też zagrać spokojnie, ale wtedy będzie remis."

Ad 17. "Na przeliczenie wszystkiego powinno mi wystarczyć czasu."

Czytelnik może teraz sam porównać proces swojego myślenia, a zwłaszcza antycypacje, które zastosował, z możliwościami. Warto! Intuicje można rozwijać!

Czas wreszcie podać, jak przebiegała sama partia.

1. G:c7?? W:c7 2.W:b4

Na to liczyły białe. Czekała je jednak niespodzianka.

2...Wac8! i białe poddały się.

Przy antycypacjach warto jeszcze pamiętać o takim mądrym przysłowiu: "Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada" ... Które mam nadzieję nie przekreśla jednak wartości tego artykułu...

9. PROGRESYWNE POGŁĘBIANIE

Adriaan De Groot, zauważa, że w procesach myślenia czołowych szachistów świata dominują dwie powiązane ze sobą tendencje. Po pierwsze - występuje powszechne dążenie do udowodnienia słuszności dokonanego wyboru posunięcia, zauważalne zwłaszcza w dalszych fazach rozwiązywania. Po drugie - rzuca się w oczy skłonność do stopniowego pogłębiania i poszerzania analizy przez badanych szachistów. Idee, warianty, które wcześniej były tylko skrótowo zaznaczone, podlegają teraz za pomocą tej metody dokładnemu sprawdzeniu; szachista rozpatruje więcej możliwości, stara się w trakcie analizy wzmocnić grę dla obydwu stron i rozpatrywać warianty jak najdalej wprzód.

Zjawisko progresywnego pogłębiania pojawia się głównie przy okazji rozwiązywania przez badanych bardziej skomplikowanych problemów. Plany, idee, czy nawet poszczególne posunięcia zostają poddawane raz po razie kolejnym sprawdzeniom. Warianty są rozpatrywane coraz głębiej, rozpatrywane są coraz to inne możliwości obydwu stron. Stopniowe pogłębianie problemu, dające się zauważyć w większości protokołów, przebiega w czterech fazach. Każdy protokół można rozpatrywać z punktu widzenia progresywnego pogłębiania i w prawie każdym można, wg De Groota, wyróżnić takie cztery fazy. Oto ich krótki opis.

Pierwsza faza orientacji - szachista przede wszystkim dokonuje orientacji co do możliwych kierunków gry, poszczególnych posunięć i ich konsekwencji.

Faza eksploracji - analizy nie są głębokie, ani bardzo rozgałęzione; nie prowadzą też do definitywnych wniosków, ale raczej do wstępnych ocen i zawsze zmierzają do ustalenia definitywnego planu, jak postępować w następnej fazie, kiedy to będzie przeprowadzona "rzeczywiście poważna analiza".

Faza podstawowej analizy - w fazie tej przeprowadzone są bardziej systematyczne badania zorientowane na dojście do konkretnego celu. Najczęściej badania są przeprowadzane w związku z analizą "za" i "przeciw" preferowanego posunięcia lub planu. Analizy są poszerzane i pogłębiane. Mają na celu zbadanie trafności preferowanego posunięcia lub planu i uzyskanie definitywnych konkluzji. Jeżeli ten wysiłek badania trafności nie powiedzie się, może nastąpić zmiana preferencji. Ewentualnie może pojawić się kryzys oczekiwań, który zainicjuje nową fazę głębszego badania. Faza trzecia może zatem rozbić się na dwie lub więcej faz dalszego progresywnego pogłębiania. Na końcu pojawia się już ostatecznie preferowane przez badanego posunięcie, które zamierza on wykonać na szachownicy.

Faza uzasadnienia - zawiera skrótową rekapitulację wcześniejszych faz. Szachista może też jeszcze raz gruntownie sprawdzić kilka z tych wariantów, które mają istotne znaczenie dla końcowej argumentacji za wyborem takiego a nie innego posunięcia. W momencie, gdy szachista wykonuje posunięcie na szachownicy jest subiektywnie przekonany - na tyle, na ile jest to możliwe w danej sytuacji - że jest ono najlepsze, lub przynajmniej nie gorsze niż inne możliwości. Ponieważ w ostatniej fazie szachista stara się przedstawić niejako "materiał dowodowy", że podjął właściwą decyzję, wybierając dane posunięcie, stąd nazwa tej fazy.

W pracy nad własnym myśleniem szachowym, albo w pracy nad rozwojem myślenia młodych podopiecznych, warto rozwijać tę cechę etapowości w rozwiązywaniu problemów. Warto przyzwyczajać do pracy opartej na systematycznej organizacji kolejnych procedur.

W protokołach można było też zauważyć dalsze metody, które tu tylko krótko wymienimy bez podawania przykładów.

10. SPRAWDZANIE

Dążenie do skorygowania gry swojej lub przeciwnika, jeśli poprzednie rezultaty nie są zadowalające.

11. UPEWNIANIE SIĘ

Szachista świadomie, werbalnie zauważa, że zostały osiągnięte jakieś konkretne cele, tymczasowe wyniki, co do których można mieć zaufanie.

12. ANALIZA KONFLIKTOWA

Jest to jeszcze jedna metoda krytycznego sprawdzania poprzedniej analizy, szachista poszukuje jednak tym razem przyczyn powstawania błędów w ocenie wariantów, planów, itp.

* * *

W niektórych podręcznikach szachowych nie zaleca się powtarzania po raz drugi i trzeci tych samych gałęzi drzewa gry. Tymczasem praktyka potwierdza, że dzieje się inaczej. Nawet doświadczeni i silni szachiści powtarzają warianty w pamięci - ważne, żeby dochodziło do progresywnego pogłębiania; do pogłębiania rozumienia pozycji. Inną korzyścią takiego powtórnego liczenia wariantów jest upewnienie się, że wszystko jest na pewno pod kontrolą. To daje całkiem przyjemne poczucie bezpieczeństwa. Badania potwierdzają, że wielu ludzi lubi tak rozwiązywać problemy - nie pójdą w obliczeniach najkrótszą drogą, ale wolą kilka razy sprawdzić.

13. SPRAWDZENIE

Sprawdzenie, to empiryczne rozpatrzenie wariantów, pewnych hipotez, idei, planów, poszczególnych posunięć. Zdaniem De Groota jest to metoda szczególnie ważna w szachach. Spełnia ona kilka funkcji:

- umożliwia znalezienie rozwiązania zadania;

- umożliwia uzyskanie przez szachistę więcej informacji o problemie;

- pomaga w odkrywaniu nowych sposobów rozwiązania.

Zobaczmy kilka przykładów. Najprostszym i często spotykanym jest sprawdzenie, czy dane posunięcie prowadzi do wygranej albo czy przypadkiem nie przegrywa..

Moldojarow - Ehlwest

Ryga 1977

1.e4 e6 2.d4 d5 3.Sc3 Gb4 4.Gd2 d:e4 5.Hg4 H:d4 6.0-0-0 h5 7.Hg3 Gd6 8.Gf4 h4 9.Hg4 Sf6

Czarne już osiągnęły świetną pozycję. Na przykład: 10.Hg5 G:f4+ 11.H:f4 Hc5 12.S:e4 S:e4 13.H:e4 Sc6 14.Sf3 Gd7.

Tymczasem białe nie tylko że nie znały dobrze debiutu, to jeszcze niefrasobliwie wzięły na g7, niewiele zapewne sprawdzając.

10.H:g7??

Cóż, typowy błąd. Białe zapewne liczyły tylko na 10...G:f4+ 11.Kb1 Wg8 12.H:g8+ S:g8 13.W:d4. Bez dodatkowego sprawdzenia innych odgałęzień.

10...G:f4+ 11.Kb1 Wh7! i białe poddały się. Nie można zabić wieży z szachem.

14. WYJAŚNIANIE

Metoda ta jest bardzo podobna do poprzedniej. Jeśli rezultat rozpatrywania jakiegoś posunięcia lub wariantu jest niejasny, szachista ma trudności z oceną, to występuje wtedy naturalna tendencja do rozstrzygnięcia tych niejasności.

15. WZMOCNIENIE

Jest to jedna z najczęściej stosowanych metod myślenia szachowego. Wzmocnienie polega na tym, że jeśli rezultaty obliczenia wariantów są niekorzystne to analiza ulega poszerzeniu, poddane zostają rozpatrzeniu inne, nie brane dotąd pod uwagę możliwości. Praktycznie każda partia zawiera możliwości wzmocnienia podawanych wariantów. Zobaczmy jeden przykład.

STEEL - N.N.

Kalkuta 1886

1.e4 e5 2.Sc3 Sc6 3.f4 e:f4 4.d4 Hh4+ 5.Ke2 d5 6.e:d5 Gg4+ 7.Sf3 0-0-0 8.d:c6 Gc5

Bilguer podaje w tym miejscu 8...Sf6 9.He1 G:f3+ 10.g:f3 We8+ 11.Se4 Hh5 12.Kf2 Hh4+, z dynamiczną równowagą. Rzeczywiście, atak czarnych wygląda atrakcyjnie.

9.c:b7+

Obecnie poleca się wariant 9.He1 Hh5! (9...We8+ 10.Kd2!) 10.c:b7+ Kb8 11.Kd2 G:f3 12.g:f3 G:d4 13.Gd3, z wielkimi komplikacjami.

9...Kb8 10.Sb5 Sf6

O podtrzymanie ataku można walczyć też w taki sposób: 10...G:f3+ 11.g:f3 Sf6.

11.c3 Whe8+ 12.Kd3 Gf5+ 13.Kc4! Ge6+! 14.K:c5 a5!

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Wygląda na to, że będzie nagroda za piękność, pytanie tylko, dla kogo? Czarne mają w zanadrzu parę matów dla białego wędrownika, np.: 15.S:h4?? Se4+ 16.Kc6 Gd5; również możliwe jest 15...Sd7+ 16.Kc6 Gd5+ 17.K:d5 Sb6++! 18.Kc5 Wd5+ 19.Kc6 We6+ 20.Sd6 W6:d6. Być może Czytelnik szybko odnalazł te maty i być może zastosował świadomie metodę wzmocnienia? Gdzie? Oto ono.

15.Sc7!

Więcej miejsca dla Jego Królewskiej Mości! I przy okazji też trochę kłopotów dla króla przeciwnika nie zaszkodzi: 15...K:c7? 16.S:h4 Wd5+ 17.Kc4 W:d4++ 18.K:d4 Wd8+ 19.Kc5 W:d1 20.G:f4+ i białe wygrywają.

15...Hh5+ 16.Se5 Sd7+!

Przedwczesne byłoby 16...H:d1 z powodu 17.Sc6+ K:c7 18.G:f4+ +- lub 17...K:b7 18.Ga6+ +-.

17.Kb5 H:d1 18.G:f4!

Niczego nie dawało 18.Sc6+? K:b7 19.S:a5+ Kc8 -+.

18...H:a1

19.Ka6!!

Wygląda to nieco bajkowo. Mat byłby ładny po 20.Sc6#. Ciekawie prezentuje się też 19...Gd5 20.S:d7+ W:d7 21.Se6+! Wd6+ 22.G:d6 # lub 19...K:c7 20.Gb5 (podobny efekt daje 20.S:d7) i czarne byłyby bezbronne.

19...S:e5 20.S:e8 f6 21.d:e5 f5 22.Ge3 W:e8 23.Gb5!

Przebieg tej partii stale zaświadcza o tym, że król jest w szachach najważniejszą figurą. Niczego innego białym nie żal ...

23...H:h1

Lub 23...H:b2 24.Gc5 Wd8? 25.Ga7+ Kc7 26.Gb6+ Kb8 27.G:d8, z decydującymi grobami. Czarne konsekwentnie konsumują materiał.

24.Ga7+! Kc7 25.Gc5

Grozi 25.Gd6+. Nie pomaga na to 24...Hd1 z powodu 25.Gd6+ H:d6+ 26.e:d6+ +-.

25...Wd8??

Ale to też nie pomaga! Niewątpliwie największy błąd w tej fascynującej partii. Należało kończyć grę remisem w wariancie 24...Wc8! 25.Gb6+ Kb8 26.Ga7+ Kc7 27.Gb6+!

25.Ka7!!

I czarne zmuszone były poddać się ze względu na 26.Gb6 mat!

* * *

Pośród szachów i matów, jakie dostrzegacie zazwyczaj po takiej wyboistej drodze, szukajcie metodycznie wzmocnień dla ochrony swego monarchy. Jeśli realizujecie ideę Steinitza, to pamiętajcie o tym, żeby wasz król w swej wędrówce nie poczuł się osamotniony, bez wsparcia w figurach i pionach!

16. AKCEPTACJA

Jeśli rezultaty obliczania wariantów są korzystne, zostaje to w umyśle szachisty zaznaczone, warianty te otrzymują swego rodzaju pozytywną "etykietkę" - akceptację. Metoda ta sprawdza się szczególnie dobrze w skomplikowanych pozycjach, w których można zagubić się w gąszczu wariantów. Korzystne jest wtedy wyobrażenie sobie wizualnie różnych odgałęzień z ich końcowymi ocenami.

Zobaczmy bardzo obrazowy przykład.

Alechin - Hofmeister

Petersburg 1917

Posunięcie białych

1.c5!

Teraz mogłoby nastąpić 1...Sf1+ 2.Kh1 Sg3+ 3.W:g3! H:g3 4.c:b6! i metoda akceptacji, zatwierdzenie pozytywnej oceny dla podwariantów mogłoby wyglądać tak:

a) 4...W:c2 5.H:d8+ Hb8 6.H:e7 a:b6 7.H:f6 itd.;

b) 4...H:d6 5.W:c8+ Hb8 6.b7+ W:b7 7.a:b7+ K:b7 8.W:b8+ K:b8 9.Gf2 itd.;

c) 4...Wec7 5.W:c7 itd.;

d) 4...Wb8 5.b7+ itd.

1...b5 2.a:b5 Se4

Także i inne posunięcia nie ratowały czarnych. Warianty z końcowymi ocenami mogłyby wyglądać na przykład tak:

a) 2...We2 3.W:e2 S:e2 4.b6! itd.;

b) 2...Sf1+ 3.Kh1 Sg3+ 4.W:g3 H:g3 5.b6! i teraz:

b1 5...a:b6 6.c:b6 H:d6 7.W:c8+ Hb8 8.b7+ W:b7 9.a:b7+ K:b7 10.W:b8+ K:b8 itd.;

b2 5...H:d6 6.c:d6 W:c2 7.d:e7 G:e7 8.b7+ Kb8 9.Gh2+ Wc7 10.Gf4! Gc5 11.g3 h:g3 12.h4 Gd4 13.G:c7+ K:c7 14.d6+ Kb8 15.d7 Gb6 16.h5 itd.

3.b6! S:d6 4.c:d6 Wec7 5.b7+ Kb8 6.d7!! Hg3+ 7.Kh1 i czarne poddały się.

W swojej monografii na temat Alechina Krzysztof Pytel przytacza ciekawe kulisy analityczne. "Sześćdziesiąt lat później szachiści z NRD analizując kombinację Alechina wskazali na następującą możliwość obronną czarnych: 3...a:b6 4.c:b6 H:g2+!; jednak po dalszym 5.W:g2 S:d6 6.b7+ S:b7 7.a:b7+ W:b7 8.Wa2+ Kb8 9.Ga7+ Ka8 10.Wba3! mimo wszystko białe uzyskiwały przewagę. Pod wpływem tego odkrycia Kotow wynalazł jeszcze jeden interesujący wariant, mianowicie po 1.c5 Se4 2.c:b6! teraz 2...H:g2+!! 3.W:g2 S:d6 4.b7+ S:b7 5.a:b7+ W:b7 6.W:b7 K:b7 7.Wg7+ Wc7 8.Wg4! f5 9.Wb4+ Ka8 10.Wf4 i białe uzyskiwały "zaledwie" korzystniejszą końcówkę."

To przykłady, jak etykiety wydawałoby się dobrze znanych pozycji mogą się zmieniać nawet przez lata.

Ponieważ siła gry szachisty zależy w dużym stopniu od jego umiejętności obliczania wariantów, warto stosować metody wspierające. Jedną z nich jest wspomniana metoda pozytywnego lub negatywnego zatwierdzania końcowych ocen.

17. METODA NIEWYKONYWANIA POSUNIĘĆ

W trakcie analizy szachista nieraz odchodzi od zasady wykonywania posunięć na zmianę przez białe i czarne.

Dzieje się tak wtedy, gdy np. pyta: "Co dalej się dzieje, jeśli nic nie zagram" (lub nic nie zagra przeciwnik).

Dubinin - Aronin

Leningrad 1947

Posunięcie białych

W tym momencie czarne, oczekując na posunięcie przeciwnika, mogłyby zastosować metodę niewykonywania posunięć: "A co będzie, jeśli będę czekał?" Odpowiedź przyszłaby zapewne szybko. Z zastosowaniem metody obliczania tylko własnych posunięć (w tym wypadku za przeciwnika): h3-h4-h5-h6-h7-h8H i białe wygrywają.

Coś więc trzeba robić - jak wykazała metoda niewykonywania posunięć.

1.h4 b5 2.h5 Kc7 3.Wf1! a5 4.h6 b4 5.a4 Kd7 6.h7 Ke7 7.We1+ Kd7 8.Wh1! i białe wygrywają.

18. OBLICZANIE TYLKO WŁASNYCH POSUNIĘĆ

Metoda ta jest wariantem poprzedniej. Zdarza się, że, na przykład w końcówkach, szachista oblicza tylko własne kolejne posunięcia, pomijając odpowiedzi przeciwnika. Często jest też stosowana przy budowaniu planów gry, gdy szachista planuje rozmieszczenie swoich sił. Oto bardzo znamienny przykład.

AUGUSTIN - NUNN

Moskwa 1977

1.e4 e5 2.Sc3 Sf6 3.g3 Gc5 4.Gg2 d6 5.Sge2 Sc6 6.0-0 h5 7.d3

Białe powinny raczej zagrać ostrożnie 7.Sa4!, wymieniając gońca na c5.

7...h4 8.Gg5 h:g3 9.S:g3

Znany obrazek z partii wiedeńskiej. Po spokojnym otwarciu zacznie się zaraz ostra walka. Odtąd białe liczą na związanie po przekątnej h4-d8. A czarne na atak.

9...Sd4 10.Sh5 Se6! 11.S:g7+?

Decydujący moment w partii. Lepsze było 11.S:f6+ g:f6 12.Ge3, ze skomplikowaną grą.

11...S:g7 12.Sd5

12...S:d5!

Znakomita pozycyjna ofiara hetmana, po której czarne uzyskują niebezpieczny atak na skrzydle królewskim.

13.G:d8 Sf4 14.Gg5 Sge6 15.G:f4 S:f4 16.Kh1 Ge6

Można było zdobyć jakość: 16...S:g2 17.K:g2 Gh3+ 18.Kh1 G:f1 19.H:f1, ale zanikała wtedy siła uderzeniowa czarnych figur.

17.Gf3 Wh4! 18.Wg1 Ke7

Czarne muszą wykorzystać każdą figurę. Nie mogą sobie pozwolić na marnotrawienie siły tkwiącej potencjalnie w wieży na a8. Muszą mieć przecież rekompensatę za hetmana.

19.Wg2 S:g2 20.G:g2 Wah8 21.Hd2 W:h2+ 22.Kg1 W2h4

Czarne nie muszą się spieszyć, król nie ucieknie: 23.Kf1? Wh1+ 24.G:h1 W:h1+ 25.Kg2 W:a1 -+; 23.Gf3 Wg8+ 24.Kf1 Wf4! 25.Ke2 Gg4! -+.

23.We1 Wg8 24.We3 G:e3 25.H:e3 Gh3 26.Kf1 G:g2+ i białe poddały się.

Podstawą sukcesu czarnych była znakomita koordynacja figur. Czarne ekonomicznie wykorzystały swe siły. Czy widzieliście u nich jakąś niezatrudnioną figurę? Nie. Ważne było też pole f4. Takie figury jak skoczki lubią mocne podstawy. A w pewnym momencie być może czarne zastosowały zasadę obliczania tylko własnych posunięć: Ge6, Wh4, Ke7, Wah8, Wh2.

19. METODYCZNE WĄTPIENIE

Boję się Danajów, nawet jak przynoszą dary. Podejrzliwość przed wprowadzeniem konia trojańskiego do Troi mogłaby być mottem tego artykułu.

Metoda metodycznego wątpienia występuje w dwóch odmianach. W pierwszej, gdy szachista "mimo wszystko sprawdzi coś", chociaż z góry wie, że jest to bezwartościowe i niczego pozytywnego mu nie przyniesie. W drugiej, kiedy szachista metodycznie wątpi w poprawność osiągniętych pozytywnych rezultatów.

Mechanizm metodycznego wątpienia warto włączać na krótko w takich sytuacjach, gdy przeciwnik oddaje nam "za darmo" materiał, gdy mamy wygraną pozycję i właśnie chcemy przeprowadzić efektowną, "nieśmiertelną", decydującą kombinację i zamatować ostatnim pionkiem, gdy kończymy analizę ostatecznymi ocenami, itd. Wystarczy wydać sobie krótką instrukcję: "No dobrze. Wygląda to ciekawie. A teraz zastosuję metodyczne wątpienie: może coś przeczyłem?" warto korzystać z tej metody, gdy mamy dużo czasu do namysłu.

Oto kilka przykładów z praktyki turniejowej. Zobaczmy najpierw zakończenie poniższej partii.

Schmidt - Pirc

Norwegia 1938

Posunięcie czarnych

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Czarne mogły teraz bronić się skutecznie w wariancie: 29...Waa7, np. 30.Wdd6 Sb8! 31.Wb6 W:b6 32.W:b6 Sd7 33.Wc6 a5. Zamiast tego zagrały jednak na pułapkę:

29...Wb6?

Czarne liczyły zapewne następujące warianty:

30.Wc7 Wd6 31.W:d6 K:d6 32.Wb7 Kc6;

30.W:d7+ K:d7 31.W:b6 Kc7.

I należało koniecznie sprawdzić je jeszcze raz! Wszak oddaje się poważny materiał.

Nastąpiło dalej:

30.W:d7+ K:d7 31.Se5+!

Oto czego nie przewidziały czarne - wtrącony szach zmienia radykalnie sytuację! Gdyby odpowiednio wcześniej programowo uruchomiły w swym umyśle metodyczne wątpienie - być może uchroniłoby je ono przed porażką!

Nimzowitsch - Euwe

Karlsbad 1929

Posunięcie białych

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Pozycja białych jest już bardzo trudna. Zagrały jednak sprytnie.

23.Sc3!? W:c3?

I czarne wpadły w pułapkę. Należało grać 23...H:d4 24.Waf1 He5+ 25.Kh1 Wc7 lub 24.W:f7+ W:f7 25.H:c8 He5+ 26.Kg1 e2 27.We1 Wf1+! 28.W:f1 He3+.

24.Waf1 e2 25.W:f7+ W:f7 26.H:f7+ Kh6 27.Hf8+ i czarne poddały się z powodu 27...Kg5 28.Hf6+ Kh5 29.g4+.

Znów metodyczne wątpienie, zastosowane jako kilkunastosekundowa metoda, mogłoby uchronić czarne od nieprzyjemności.

G. Kuzmin - Poługajewski

Ryga 1975

Posunięcie czarnych

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Czarne znajdują się w dużych tarapatach. Ale znajdują ciekawą, ukrytą możliwość.

42...Wa6!! G:b8?

Białe jeszcze nie widzą zagrożenia. Gdyby w tym momencie włączyły metodyczne wątpienie, być może odkryłyby, że wcale nie wygrywają, bo przeciwnik przygotował "fortecę". I być może zagrałyby 42...He7, przedłużając swe szanse na wygraną.

43...S:d7 44.H:b8 g:h5 45.H:e5+ Kg8 46.Hb8+ Kg7 47.Hb2+ Kg8 48.g:h5 We6+

Czarne uzyskały pozycyjny remis!

49.Kf3 Kh7 50.Kf4 Wh6 51.Kg5 We6 52.Hh2 Wh6 53.Hf4 Kg7 54.H:f7+ K:f7 55.K:h6 i remis!

Metodyczne wątpienie można włączyć w sytuacji, gdy przeciwnik coś nam daje do wzięcia. Ta metoda może się sprawdzić w szachach i w ... życiu!

20. DĄŻENIE DO CZĘŚCIOWYCH LIKWIDACJI LUB ELIMINACJI

Szachista, przewidując mnogość wariantów do obliczenia, stara się wybrać taką kolejność, aby uprościć sobie zadanie, aby ilość rozgałęzień całego "drzewa gry" była jak najmniejsza. Może tego dokonać np. w taki sposób, że najpierw rozpatruje krótkie warianty, albo takie, które będą prowadziły do jasnej oceny.

Zobaczmy ostry przykład z Gambitu Pierce'ów.

1.e4 e5 2.Sc3 Sc6 3.f4 e:f4 4.Sf3 g5 5.d4 g4 6.Gc4 g:f3 7.0-0

Oto jak realizuje się idea braci Pierce'ów. Białe zdążyły już zroszować i wyprowadzić do boju kilka figur, tymczasem czarne są opóźnione z rozwojem i mają trwałe słabości w strukturze pionkowej, na czele ze słynnym polem f7, na które obydwie strony muszą zwracać zawsze uwagę w tym wariancie.

7...d5 8.e:d5 Gg4

Ćwiczenie:

Dokonaj oceny statycznej i dynamicznej pozycji, podsumuj podstawowe kontynuacje dokonując ich oceny porównawczej.

Wybierz posunięcie, które byś wykonał w partii turniejowej.

Uzasadnij wybrany plan gry.

Zapamiętaj proces swojego myślenia.

Czy zastosowałeś na przykład, Czytelniku, ekonomiczną metodę częściowej eliminacji?

Można było zacząć od szybkiego rozpatrzenia wariantów, które, jak podpowiada intuicja, nie powinny się dla białych dobrze kończyć:

a) 9.d:c6 f2+ 10.W:f2 G:d1 11.c:b7 Gg4! (ale nie 11...Wb8? 12.Gb5+ Ke7 13.G:f4 Gg4 14.We1+ Ge6 15.Ge5 f6 16.G:c7! i białe wygrywają) 12.Gb5+ Gd7 13.Sd5 Wb8 14.G:f4 W:b7 15.We1+ Ge7 16.W:e7+ H:e7! -+; ten wariant przytacza Keres;

b) 9.We1+ Sge7 10.g:f3 (10.Se4 Gg7 11.g:f3 Sa5 12.Gf1 Gh5 13.c4 Wg8 14.Kf2 b5 15.Sc5 Kf8 16.G:f4 S:c4 i według Keresa czarne mają dużą przewagę.) 10...Gh3 11.G:f4 Wg8+ 12.Gg3 Sa5 13.Gb5+ c6 14.Se4! Gg7 15.Kh1 (15.d:c6 H:d4+, z dużą przewagą czarnych) 15...H:d5 16.c4 Hd7 17.d5 Kf8 18.d6 Sf5 19.Sc5 S:g3+ 20.h:g3 Hf5, z decydującą przewagą czarnych Millner-Barry - Alexander, Cambridge 1933.

I trzeci ważny przykład, z którego wynika, że białe mogą próbować forsować remis:

c) 9.He1+ Ge7 10.G:f4 S:d4 11.Ge5 Se2+ 12.S:e2 f:e2 13.G:e2 G:e2 14.H:e2 f6 15.W:f6! (15.Hh5+ Kf8! 16.Wf5 h6! 17.Waf1 Wh7 18.c4 Hd7!; 15.G:f6 S:f6 16.W:f6 Hd5! 17.We6 0-0-0! 18.W:e7 Hd4+ i czarne w obydwu wypadkach mają przewagę) 15...S:f6 16.G:f6 Wf8 17.Hh5+ i wszystko powinno zakończyć się wiecznym szachem. Trzeba jeszcze przetestować w praktyce zasłonę 9...Sce7. Jeśli nie daje ona czarnym zadawalających rezultatów, to mielibyśmy do czynienia z pewnego rodzaju "ślepą remisową uliczką" ... którą zapewne niejedna przemęczona para szachistów mogłaby pójść.

W omawianej pozycji podstawowym dla białych posunięciem jest ...

9.Hd2!

Ono właśnie stwarza czarnym największe problemy w obronie. Najdokładniejsza gra z obydwu stron prowadzi przypuszczalnie drogą wskazaną przez Głazkowa: 9...Sce7 10.H:f4 Hd7 11.d6 Sg6 12.He4+ Kd8 13.h3! Ge6 14.G:e6 H:e6 15.H:b7 Wc8 16.d:c7+ W:c7 18.Ha8+ Wc8 18.H:f3, z małą przewagą białych. Ale po drodze jest tyle możliwości, że bardzo ostrożnie trzeba tu wydawać wyroki. Dalsze zawiłości na szachownicy wychodzą jednak poza ramy naszego tematu.

21. METODYCZNY POWRÓT DO BARDZIEJ PODSTAWOWYCH PROBLEMÓW

Jest to metoda bardzo charakterystyczna dla faz pośrednich. Wyniki dotychczas osiągnięte są koordynowane, podsumowywane i uogólniane. Jeszcze raz sprawdzana jest cała poprzednia analiza, poprzednie oceny. W trakcie takiego metodycznego powrotu do bardziej podstawowych problemów jeszcze raz testowane są wcześniejsze oceny, z uwzględnieniem wszystkich "za" i "przeciw". Taką pomocniczą metodą, dzięki której możliwe jest sprawdzenie wcześniejszych ocen, De Groot nazywa dialektycznym pogłębianiem.

* * *

Przewoźnik J. (2012). Psychologiczne metody rozwiązywania problemów szachowych.
[Online]. Protokół dostępu: www.janprzewoznik.pl/artykuly/metody_psychologiczne_szachy.php. [1999, December 31].

Copyright © by Jan Przewoźnik, 2013